X
تبلیغات
مقالات و تحقیق در موضوعات ادبی - درباره ي خاقاني

شروان در قرن ششم هجري:

در قرن ششم هجري ولايت شروان محدود بود به دربند در شمال ،بحر خزر در شرق ،رود كر در جنوب ، وشهرستان شكي در غرب . شروان را به دو گونه تلفظ مي كردند هم با كسر واين تلفظ عامي بود وهم با فتح ،چنان كه از جناس گويي پايين خاقاني ظاهر است:

عيب شــــروان مكن كه خاقاني                            هست از آن شهر كابتداش شر است

عيب شهري چرا كني به دوحرف                           كاولــش شــرع  و آخرش بشر است

پادشاهان شروان كه آنها را شروانشاه مي خواندند داراي استقلال سياسي بودند ولي مصلحت مي ديدند كه مسكوكات خودرا با ضرب اسماي خلفاي بغداد و سلاطين سلجوقيه عراق زينت دهند واگر آن مسكوكات ناقص نمي بود يك ماخذ گرانبها براي نوشتن تاريخ شروان محسوب مي شد .

خاقاني:

القاب وعناوين اين سخنور نامدار اميرالشعرا، سلطان الفصحا ، حسان العجم، افضل الدين ، بديل ، الحقايقي ، الافضلي ، الخاقاني ابراهيم بن علي النجار الشرواني بوده واز شعراي قرن ششم هجري محسوب مي گردد . سال تولد وي به طور تحقيق معلوم نيست ودر تاريخ وفاتش هم اختلاف است .عبدالرشيد صالح نوري از علماي قرن هفتم هجري در ماده شروان چنين نوشته : ((وينسب اليها الحكيم الفاضل افضل الدين الخاقاني . كان رجلا حكيما شاعرا اخترع صنفامن الكلام انفرد به و كان قادرا علي نظم القريض جدا محترزا عن الرذائل التي يركبها الشعراء . حافظا علي الرديبه الدنانير ، توفي سنه 581بتبريز))،نظر به روايتي خاقاني شاگرد فلكي شرواني است و به روايتي ديگر از شاگردان ابواعلاء گنجوي بوده وداماد اوست و مدت مديدي مابين استاد و شاگرد شكر آبي حاصل شده ، بالاخره كار آنها به معارضه و مجادله كشيده وهريكي از آنها بر صدد انتقام بر آمدند و با الفاظ قبيح و ركيك هجو ها ساخته و يكديگر را طرف طعن و سرزنش قرار داده اند. خاقاني در هردو زبان پارسي و عربي اديب ودر هردو صنعت نظم ونثر استاد بوده است . قصايد غرا و قطعات بي نظيري دارد و قسمت بزرگي از اشعار وي هم رباعي و مثنوي است . خاقاني به طنطنه وزن وطمطراق الفاظ ميل مفرطي داشته ورديف هاي غريبي انتخاب مي كند . معاني بديع ونكات طيف در صنعت شعر اختراع كرده و طرفه تشبيهاتي در آنها به كار مي برد ودر مقدمه وتشبيب قصايد بيشتر به روشنايي بامداد و طلوع آفتاب مي پردازد .قصايد ((صفير الضمير )9و ((منطق الطير)) و ((سوگند نامه))و ((ايوان كسري ))و صفت خرابه مداين ،از قصايد برجسته اوست ،از امهات قصايد حبسيه وي قصيده معروفي است كه اغلب ابيات اين قصيده محتاج به شرح و توضيح مي باشد ،زيرا كه بعضي از كلمات و لغاتي راجع به دين مسيح وساير اديان غير اسلامي در آن ذكر شده وبرخي از الفاظ السنه اجنبي در آن داخل گرديده است .قسمت بزرگي از قصايد وي راجع به نوحه وندبه است وقصايد مفصلي هم در مرثيه امام محمد بن يحيي از علماي نيشابور و كافي الدين طيب ، عم خود ، وفرزندش ساخته است .يك قسمت از قصايد وي مربوط به كبر وغرور و فخر ومباهات مي باشد و بالعكس برخي هم داير به تواضع و شكست نفس خود گفته است .خاقاني در تجرد و توحيد وسير وسلوك نيز قصيده ها ي منظوم ساخته و هنوز قصيده ((شينيه ))ي او مطرح انجمن شعرا بوده و باب مشاعره و تنظير و تتبع مفتوح است و قصيده ((رائيه))ي حكيم سنايي را جواب گفته كه عدد ابيات آن از صدوهشتاد گذشته وسه مطلع دارد .

خاقاني دو مرتبه به زيارت بيت الله الحرام رفته و مثنوي تحفه العراقين را در عرض راه به نظم كشيده ودر مرتبه ثاني بعد از معاودت در تبريز ساكن شده وشروانشاه كسي به طلب او فرستاده اما شاعر عذر خواسته ونمي پذيرد .

خاقاني يكي از مشاهير ادباي عصر خود بوده واز قرار معلوم در اكثر فنون معموله آن زمان وبالخصوص در علم حكمت و احكام نجوم بصيرت كاملي داشته لذا كلمات زيادي از آن علوم داخل در اشعار وي گرديده و مبلغي از اسامي نفمه و الحان و آلت طرب والعوبه و نرد و شطرنج وغيره نيز در قصايد وي ذكر شده است .در سير وتواريخ و قصص اخبار قديميه نيز استاد بوده و گاهي اشاره به وقايع مهمه آنها مي كند و كلمات كثيري از لغات ملل اجنبي نيز اقتباس كرده ودر طي كلام خود آورده است و به اغلب احتمال القاء كننده آن كلمات به او والده اش بوده است كه در اوايل عمر از پيروان دين مسيح بوده وشايد به زبان ديگري غير از السنه فارسي و عربي تكلم مي كرده است .

در صحنه نظم كوشيده تا با ابداع و اختراع معاني تازه و بكر و استقراء و استعمال الفاظ و لغات مصطلح عصر خود نظيره اي نداشته باشد .

بعضي از ارباب تتبع و معرفت شرح ها و تفسير ها به غوامض كلمات و حواشي و تعليقاتي به اشعار مشكله خاقاني نوشته اند از جمله حسن دهلوي ، شيخ آذري در جواهر الاسرار وبسياري كسان ديگر بر حواشي ديوان خاقاني شروحي نوشته اند .

خاقاني در ابتدا حقايقي تخلص مي كرد و پس از آن به مناسبت اختصاص به دربار خاقان ،خاقاني تخلص نمود ،با قرآن وحديث بيش از ديگر شاعان آشنا است واز مبادي هيات ونجوم آگاهي كافي دارد .

لذا براي درك معاني لغات واشعار خاقاني بايد به علوم قرآني وحديث و اصطلاحات نجومي ،قصص وامثال سائر و مبادي نجوم و سرانجام با داستانهاي ملي ايراني وباورهاي عامه و حتي برخي خرافات آشنايي پيدا كرد تادر فهم ودرك معاني ابيات خاقاني با انبوه مشكلات مواجه نشد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در توحيد و موعظه و حكمت و معراج حضرت ختمي مرتبت(ص)

1-اي پنــج نـوبه كــوفته در دارملـك لا                  لادر چهاربالش وحــدت كشد تــــرا

2-جولانــگه تـو زانسوي الاست گــركني                  هـــژده هـــزار عالم ازين سوي لارها

3-از عشق ساز بدرقه پس هم بنور عشق                 از تيــه   لا بــمنزل الـا الله انــدر آ

4-دروازه ي سراي ازل دان سه حرف عشق                 دنــدانــه ي كليد ابد دان دو حرف لا

5-بي حاجبي لا بدرديــــن مرو كه هست                 ديـن   گنج  خانهء حق ولا شكل اژدها

6-حد قدم مــپرس كـه هرگز نيامده است                  در كـوچه ي  حدوث  عــماري كـبريا

7-از حــلهء حدوث بــرون شــو دومنزلي                  تا گويدت   قريشي  وحدت   كه مرحبا

8-پيوند دين طلب كه بهين دايهء تو اوست                  آن  دم كه از مشيمه ء عالم شوي جدا

9-اين دم شنوكه راخت از اين دم شودپديد                 و اينجا طلب كه حاجت از اينجا شودروا

10-كسري از اين ممالك وصد كسري وقباد                 خطوي از اين مسالك وصد خطهء خطا

11-فيض هزار كوثر و زين ابر يك  سرشك                  بـرگ   هزار  طوبي   وين  باغ يك گيا

12-فتراك عشق  گير نه  دنبال عقل از آنك                عـيسيت دوسـت بـه كـه حواريت آشنا

13-مي دان كه دل زروي شناسان آن سراست                مـشمارش از غـريب شمـاران ايـن سرا

14-دل تا بخـانه ايست كـه هر ساعتي در او                شمـع خـزايـن مـلكوت افـكنــدضيــا

15-بيـني جـمال حضـرت نـورالله آن زمـان                كـايــينهء دل تـو شـود صـادق الصـفا

16-دردل مدار نقش امـاني كــه شرط نيست               بـتخانـه سـاختـن  ز نـظرگـاه پـادشـا

17-دنيــا بـعرض فـقر بــده وقـت مـن يزيد               كـان گـوهــر تـمام عـيار ارزد اين بـها

18-در چارســوي فــقر در آ تـــا ز راه ذوق                دل را زپنـج نــوش سـلامت كنــي دوا

19-هـمت زآستانــهء فـقر ست ملـك جوي                 آري هـوا زكيـسه ء دريـا بـود   سـقــا

20-شاخ امـل بزن كه چراغـــيست زود ميـر                بـيخ هـوس بكن كه درختي است كم بقا

21-گـر   سر  يوم  يحمي  برعقل خوانده اي                 پس  پـايـمـال  مـال مـباش از سـر هوا

22-تنـگ  آمدست زلزلت الارض هين بخوان                  بـر  مـالـها  و   قـال  الانـسان  مــالـها

23-حق مي كند  ندا  كه به ما ره دراز نيست                  از مـال  لام بفـكن و  باقي  شنـاس مـا

24-خس طبـع را چـه مال دهي و چه تربيت                 بي  ديده  را چه  ميل  كشي و چه توتيا

25-ازعافيـت مــپرس كه كـس را  نـداده اند                 در عـاريـت سـراي جـهان عـافيـت عطا

26-خـود  مادر  قضا  ز وفـا حـامـله   نـشـد                  ور شد به قهرش از شكم افكند هم قضا

27-ازكـوي رهــزنــان طبــيعت بـبر قـدم                    وز خـوي ره روان طـريـقت طلـب وفـا

28-برپنج فرض عمر برافشان و دان كه هست                 شش روز آفــريـنش ازيـن پـنـج بـانوا

29-تـوسن دلـــي و  رايــض تــو قـول لااله                 اعـمي وشـي وقـايــد تـو شرع مصطفي

30-بـا سايـه  ركــاب  محمد  عــنان  در آر                  تــا طــرقــوا زنــان تـو گـردند اصفيا

31-آن ب و ت شكن كـه  بتعـريف او گرفت                  هم قاف و لام و رونق وهم كاف ونون بها

32-او مــالــك ارقــاب دو گيــتي وبر درش                 در كـــهتري مــشجره آورده انــبــيا

33-هــم موسي از دلالت او گشته مصطنع                      هــم آدم از شفـاعـت او بوده مجتبي

34-نطقش معلــمي كــه كند عقل را ادب                      خلــقش مفرحي كه دهد روح را شفا

35-دل گـرسنه در آمــد بر خـوان كائنات                      چون شبــهتي بـديد برون رفت ناشتا

36-مريم گشاده روزه و عيـسي ببسته نطق                      كــو در سخن گشاده سر سفرهء سخا

37-بـر نــامــده سپـيدهء صبـح ازل هنوز                       كــو بــر سيه سپـيد ازل بوده پيشوا

38-آدم از او بـبرقـع حـرمت سپـيـد روي                       شيطان از او به سيلي حرمان سيه قفا

39-ذاتــش مـراد عـالــم و او عـالـم كرم                       شـرعـش مــدار قـبله و او قـبلهء ثنا

40-از آسمـان نـخست بـرون تاخت قدر او                      هم عرش نطعش آمد و هم سدره متكا

41-پس آسمان بگوش خرد گفت شك مكن                   كان قدر مصطفي است علي العرش استوي

42-آن شب  كه سوي كعبه خلت نهاد روي                      ايــن غــول دار بــاديـه راكرد زير پا

43-آمــد پـي مــتابـعتش كوه   در  روش                      رفـت از پـي مـشايعتش سنگ در هوا

44-برداشت  فر  او دو  گروهي زخاك وآب                      آمــيخت بـا سمــوم اثــيري دم صبا

45-گــردون پــير گشت مـريـد كـمال او                       پــوشيـد بـر ارادتش اين نيلگون وطا

46-روحــانــيان مــثلث عطــري بسوخته                      از عــطــرهـا مــسدس عالم شده ملا

47-يــا سيــدالـبشر زده خورشيد بر نگين                      يــا احــسن الـصور زده نــاهيد بر نوا

48-از شيب تــازيــانهء او عــرش را هراس                     وز شيــههء تكــــــاور او چرخ را صدا

49-لاتــــعجبوا اشـــارت كرده به مرسلين                     لا تــــقنطوا بــشارت داده بــا تــقيا

50-روح القدس خريطه كش او در آن طريق                    روح الامــين جنــيبه بـر اودر آن فضا

51-زو باز مانـده  غـاشيه دارش مـــيان راه                    سلطان دهر گفته كه اي خواجه تا كجا

52-بنوشته هفت چرخ و رسيده به مستقيم                      بــگذشتــه از مسافت و رفته به منتها

53-ره رفـــته تــا خــط رقــم اول از خطر                    پــي بــرده تــا سـر افـق اعلي از علا

54-زان سوي عرش   رفته هزاران هزار ميل                      خود گفته اين انزل و حق گفته هيهنا

55-در ســور سر رسيده و ديــده بچشم سر                    خـلوت سراي قدمت بي چون وبي چرا

56-گفــته نـــود هــزار اشارت به يك نفس                    بشــنوده صدهــزار اجابت به يك دعا    

57-ديده كه نقدهاي اولوالعزم ده يكي است                      آمـــوختـه ز مــكتب حق علم كيميا

58-آورده  روزنــامهء  دولـت  در آســتيـن                     مــهرش نـهاده سورهء والنجم اذا هوي

59-داده قــرار هــفت زميــن را بـبازگشت                     كــرده خــبر چــهار امـين را زماجرا

60-هــــرچـــارچــار حــد بناي پيغمبري                     هــر چــارچــار عــنصر ارواح اولــيا

61-بــي مــهر چار يار در اين پنج روزه عمر                    نــتوان خلاص يافت از اين ششدر فنا

62-اي فيــض رحمت تو گـنه شوي عاصيان                    ريــزي بــريــز بـر دل خاقاني از صفا

63-بــا نــفس مطمئنه قرينش كن آن چنان                   كــآواز ارجــعي دهــدش هـاتف رضا

64-بــر فضــل تـست تكيــهء اميد او از آنك                   پــاشنــدهء عــطائي و پوشندهء خطا

65-اي افــضل ار مشــاطهء بكـر سخن تويي                    ايــن شعر در محــافل احـرار كن ادا   

شرح قصيده

شرح لغات وتعابير:

1- اي: حرف ندا /پنج نوبه كوفتن :كنايه اي است فعلي از گونه ايما از فرمان راندن و سروري داشتن ،زيرا پنج بار در شبانه روز به نام فرمانروا كوس مي كوفته اند ؛و اين كوسكوبي نشانه پيروي و فرمانبري از وي بوده است .دار ملك لا ،نيز چهار بالش وحدت،تشبيه رساست . لا،نيستي و فناي صوفيانه ،رستن از چنبر تن و گسستن از چيرگي من، به پايتخت سرزميني مانند شده است كه پارساي خداي ترس و وارسته فرمانرواي آن است ،وبا رسيدن به يكتا پرستي ناب و بدور از هر آلايش ، به آسودگي بر آن فرمان مي راند،و پنج نوبت كوفتن لا ،كنايه است از بانگ نماز پنج گانه و نيز جايگزين شدن و حكومت و برقراري و اعلام ((لا اله الا الله )) كه كلمه توحيد است  . چهار بالش وحدت: چهار بالش يكتايي و يگانگي ،كنايه اي است از گونه ايما از آسودن ودر آرامش به سر بردن ؛ زيرا در گذشته بر چهالش ، دو در پشت و در دو سوي ، مي آراميده اند از ديگر سوي ، چهار بالش را استعاره اي آشكار از چهار سوي بنيادين مي توان دانست ، ودر پي آن ، كنايه اي از سرزمين : آنكه در پايتخت لا پنج نوبه كوفته است ؛بر سرزمين وحدت نيز فرمان خواهد راند . در پاره دوم بيت ،باز خوانيي هنري (اسناد مجازي) نيز به كار برده شده است: لا كه سبب انجام كار است نهاد وكننده جمله گرديده است ./ سلطنت لا ،نفي از ما سوي الله،/پنج نوبه كوفتن: اصطلاحي است كه در گذشته بر در پادشاهان طبل يا نقاره مي زدندو اين عمل از عهد سلطان سنجر مقرر گرديد قبل از آن سه نوبت مي زدند وبعد از آن هفت نوبت وبا اين كار اعلام وجود وقدرت مي كردند./دار: درخت ،چوبي كه دزدان و مجرمان را از آن بحلق آويزند ،چوبي كه بدان خانه را پوشند ،جايي كه در آن سكونت كنند،سرا و خانه ،به معني جهان نيز به كار رفته است

ملك: سرزمين و جايي كه درآن زندگي كنند /

لا:حرف نفي است و برابر با نه فارسي كه معمولا در جواب نبود ونيستي ويا رد نظري به كار مي بريم،اما در اين مصرع در مفهوم نفي ما سوي الله است واين موضوع اشارات زيادي به آيات واحاديث وتفاسير مختلف در اين زمينه دارد ازجمله:آيه 87 سوره نساء : ((الله لا اله الاهو)) شهادت به صورت نفي ، غايت اثبات است ونهايت تحقيق ،اشارت ارباب معرفت آن است كه نفي (لا)در اول كلمه نفي اغيار است و استثناي (الا) اثبات قادر قهار است يعني تا اغيار را به تمامي از دل بيرون نكني ، حقيقت جلال كبريايي در دلت منزل نكند :

چو(لا) از صدر انساني فكندت در ره حيرت         پس از بود الاهيت به الله آي  از (الا)(تفسير ادبي)ص211

چهار بالش:مسند، چهار بالشي كه هنگام نشستن در پشت سر وزير پا و جانب راست و چپ بگذارند و بدانها تكيه دهند،تكيه گاه پادشاه وحاكم،چهار عنصر ،چهار اركان ،چهار بالش وحدت :خروج است از قلت وكثرت . يگانگي حق مراد است كه در مجالي كثرات جلوه گري نموده واشيارا به نور هستي منور گردانيده است . در اينجا منظور از چهار عنصري است كه در عين ضد بودن باهم تركيب يافته و ودرقالب تشكيل دهنده جسد وحدت يافته اند ومنظور بيت در اينجا اين است : اي كسي كه در مقر فنا ونابودي اظهار وجودوقدرت مي كني واين جهان وهستي خواهي ديد كه چگونه تورا در خود فرو مي برد و اين بيت با بيت دوم اشاره دارد به آيه 51سوره نمل كه خداوند مي فرمايد: ((فانظركيف كان عاقبه مكرهم انا دمرناهم وقومهم اجمعين)) :پس بنگر كه سرانجام مكرشان چگونه بود كه ايشان و قومشان را همگي نابود كرديم.

2- جولانگه: مكاني كه در آن به صورت دايره وار گشتن، مكان تاختن/هژده هزار عالم: كنايه ايمائي است از همه هستي و جهان ((جز خدا))(=ماسوي الله) به يكبارگي .پيشينيان جهانهاي هستي را هژده هزار مي دانسته اند. هژده هزار عالم : صاحب صائر آورده است كه در هر ربعي ، عالم را از شرقي وغربي و جنوبي و شمالي چهار هزار و پانصد عالم است كه مجموع هژده هزار باشد ودر خلاف المناقب ، از سيد علي همداني مذكور است كه عالم سيصدو شصت هزار باشد ، و بعضي هژده عالم گويند ؛ چنانچه : عقليه  ونوريه وروحيه ونفسيه و طبعيه و جسميه و عنصريه و مثاليه وخياليه و برزخيه وحشريه وجنانيه وجهنميه و اعراقيه و روئينيه و صوريه و جماليه و كماليه . مجموع اين عوالم در دو عالم ظهر وباطن كه غيب وشهادت است ،مندرج است ؛و بعضي چنين نوشته اند كه: عالم عقول و عالم ارواح وعالم افلاك كه نه است و عالم عناصر كه چهار است و عالم مواليد كه سه باشد ،مجموع هژده مي شود.خاقاني در بيتي ديگر نيز از اين هژده هزار جهان يادكرده است:

غالم خلقت زغيب هژده هزار آمده است                عالم اعظم تويي ، از پس هژده هزار

                                                                                      (گزارش دشواريهاي خاقاني،دكتر كزازي )

 وبه تفسيري يگر ،منظور عالم بي نهايت است كه وقتي خداوند به فرشته نگهبان فلك بال مي دهد آنقدر بالهاي او بزرگ است كه پهنه افلاك را مي گيرد، اما به انتها نمي رسد وباز خداوند بالهاي بزرگتر به او مي دهد وتا روز قيامت بالهاي اين فرشته در حركت باشد و از طرفي محبت خداوند را كه هيچ كدام از كائنات توان تحمل آن را نتوانستندبه دوش كشند اما انسان ضعيف وناتوان قبول كرد وهيچ اعتراضي نكرد((بل عباد مكرمون ...يحبهم))(( در هژده هزار عالم جز آدميان نكشيدند))((رساله روح الارواح)) 

(الا):حرف استثنا،كه براي سوا نمودن امري از كل وبرجسته نمودن آن امر نسبت به كليه امور،در آن صفات خدا رابيان مي كند كه همه صفات از آن خداست، خدايي كه الاهيت ويژه اوست، ربوبيت كرم اوست، احديت صفت اوست، صمديت سمت اوست، نبوتش احدي است،وجودش صمدي، بقائش ازلي وصفاتش سرمدي، الله نام خاص اوست وبهاء او ابدي است ،جمال او قيومي ،جلال او دائمي ،خودكردگار ،جهان را آفريدگار ، خلق را نگهدار،گناه را آمرزگار ،دل عارف يادگار ((لا اله الا هو...))خدائي كه نيست معبود به سزا جز او ، نه باوصل تواندوه ونه با ياد تو غم...))(ص 107تفسير ادبي)

و اشاره به آيه 255سوره بقره داردكه ،خداوند مي فرمايد: ((خداوند كسي است كه جز او خدايي نيست ،زنده وپاينده است،نه غنودن اورا فراگيرد نه خواب،آنچه در آسمانها وزمين است از اوست؛كيست كه در نزد او ،جز به اذن او ،به شفاعت برخيزد...))

ومفهوم بيت : عظمت وحيات وميدان حضور واقعي تو نفي ما سوي الله است و هزاران دنياي فاني مثل اين دنيا را رها كن !

3-تيه لا و منزل الا الله تشبيه رساست . نور عشق را نيز تشبيه رسا مي توانيم دانست ،اگر بر ان باشيم كه عشق به نور مانند شده است ،اما بهتر آن است كه آنرا استعاره اي كنايي بدانيم و عشق را خورشيدي بينگاريم كه نور مي افشاند .خاقاني بر آن است كه اگر عشق را راهنما و بلد خويش گردانيم در پرتو آن مي توانيم از بيابان تاريك و پرهراس بي خويشتني صوفيانه ،نيستي و فناي در دوست ، به سرمنزل يكتا پرستي راه ببريم ، و از بن جان و دندان ، باور كنيم كه هستي جز او نيست و كارساي در جهان مگر او نه.خاقاني اين انديشه را ، با نگاره اي ديگر شاعرانه در اين بيت نيز پرورده است:

گر در سموم باديه لا تبه شوي                            آرد نسيم كعبه الا اللهت شفا

 تيه:در زبان تازي به معني بياباني پهناور كه رونده راه خودرا در آن گم مي كند ، نيز نام بياباني است كه پيروان موسي در آن گمگشته وسر گردان ماندند(گزارش دشواري هاي خاقاني ،دكتر كزازي) /  به معناي ديگر:گمراهي ،سرگرداني، خودپسندي ،تكبر ،بيابان بي آب وعلف كه در آن سرگردان شوندواينجا به معني بياباني كه بني اسرائيل در آن سرگردان شدند/عشق: عشق الهي وعشق حقيقي كه در اينجا منظور قرآن است ونور عشق ،خداوند است . ((نزول قرآن از طرف كسي است كه منفرد بالوهيت و وحدت و جامع تمام صفات جلال وجمال و مبرا ومنزه از تمام اوصاف و نقائص امكاني است و چون ((الله)) علم است براي ذات متعال و در معني آن گفته اند آن ذاتي است كه جامع تمام صفات كمال مي باشد...از استوي ومالكيت واحاطه علمي كه دراين آيات ذات متعال خودرا معرفي مي كند...))

                                                                                                (مخزن العرفان در تفسير قرآن،جلد دهم،بانوي اصفهاني،نهضت زنان مسلمان)    

بدرقه:در تازي ((البذرقه)) به معني راهدان و رهنما ، واژه اي پارسي دانسته شده است ،ادي شير ،در كتاب خود ((الفاظ الفارسيه المعربه ))آنرا بر آمده از يدراه پنداشته است و راه بد معني كرده است . اما راه بد را با رهنمون كه معني واژه است پيوندي نمي تواند بود .به گمان بد در اين واژه پيشاوند است نه صفت ؛ بد يا بد ريختي است ميانين كه پت پهلوي را به به(= حرف اضافه) پارسي مي پيوندد . اين ريخت هنوز در واژه هايي چون: بدان و بدين و پدرام در پارسي كاربرد دارد . چنان مي نمايد كه بدرقه از راه با پيشاوند بد  وپساوند ه (= ــــ) بر آمده باشد : بدراهك . ريخت پهلوي آنرا نيز مي توانيم بدين سان باز ساخت : پت راسك .

خداوند درسوره نحل آيه 51 مي فرمايد:  ((وقال الله لاتتخذوا الهين اثنين انما هو اله واحدفاني فارهبون)).  ((بدان كه حقيقت توحيد دوباب است يكتا گفتن ويكتا دانستن سر همه علوم است كه مبناي دين و حاجز ميان دوست ودشمن است و آن را سه صفت است : نخست گواهي دادن به يگانگي و يكتايي خداوند در ذات و پاكي از زن وفرزند و انباز .دوم گواهي دادن بر صفات كه در آنها بي مثل و بي مانند است...سوم گواهي دادن به يكتايي خداوند در نامها ،نامهاي حقيقي ازلي كه ويرا حقايقند... حقيقتي است قديم وازلي بشايستگي او ، و آنچه نام خلق است..))(تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرار)   

الله: اسم جلاله از ((و ل ه))به معناي حيرت وسرگشتگي است. راغب در مفردات گويد: آنكه عقول در شناسايي او حيران و سرگردان مي باشند. اصل آن شش حرف است كه تنها چهار حرف آن ظاهر مي باشد . حروف ظاهر آن يعني: الف،اشاره به قدرت ولام ،آغاز شهادت والف، اشاره به ذات وبالاخره ها،اشاره به ((هو)) دارد . لام برزخ است و هاء ، غيب و واو، عالم شهادت، ((الله)) ،غيب مطلق است كه در برگيرنده عالم شهادت نيز هست . الله در عالم علوي ، كلمه نفي است ؛لام اين اسم لام معرفت و الف و لام باهم براي تعريف است.با الف از خود مي گويد و با هاء از خلق . ولام در اينجا لام معرفت است از براي معرفت خويش . ودر وجهي ديگر ، به ملك اشاره دارد . الله (از ريشه وله) و آن حيرت جاري در همه چيز است . يعني حيرت پديد آمده در پي طلب شناخت او . ابن عربي گويد: اسم جامع همه حقايق اسما و موجودات و رئيس و سلطان و مهيمن بر همه چيز است . اسم الله ، دليل ذات و صفات و اسماء كه ((رب)) پس از آن مي آيد . اسم ((الله)) دربرگيرنده همه اسماء است.(اشارات)

مفهوم بيت:پس از طريق قرآن و به نور مفاهيم ومعاني باطني قرآن از اين سرگرداني و بيابان سوزان ناداني وجهالت خودرا رها ساز وبه سرزمين حق وحقيقت كه همانا فلاح ورستگاري است واردشو!

4-سراي ازل وكليد ابد تشبيه رساست ، نيز باهمين تشبيه ، سه حرف عشق : ع وش وق به دروازه آن سراي و دوحرف لا : ل والف به دندانه اين كليد مانند شده است . در مانندگي لا به دندانه كليد ،خاقاني به ريخت نگارشي اين واژه نيز مي انديشيده است كه به دندانه مي ماند . در بيت سپسين نيز ،لا بر پايه ريخت نگارشي آن ، به اژدها و كام گشاده او مانند گرديده است ./ ازل: به معني زمان بي آغاز است و به گمان از اسر در پهلوي به معني بي سر بي آغاز بر آمده است ؛ ابد نيز كه به معني زمان بي پايان است ، مي تواند بود كه از اپد پهلوي به معني بي پا، بي بن ستانده شده باشد . زمان بي آغاز و نامي ازنامهاي خداوند،ازليت صفتي از صفات حق است.در صوفيه ،امتداد فيض را گويند از مطلق معنا به وجهي كه مسبوق بر ماده و مدت نباشد . متصوفه برخي ارواح مجرد را ازلي مي دانند و معتقدند كه فرق آن با ازليت خدا اين است كه ازليت در مورد خدا صفتي است كه اوليت را از او سلب مي كند .يعني تصور آغاز براي او صحيح نيست و ازليت ارواح دوام وجود آنها است با دوام پديد آورنده ي آن . ازل ،سر و روح ازلي همان ((انا)) است. زيرا اگر كلمه من نبود هيچ چيزي پديد نمي آمد!و صفت ازلي از براي زمان در حق ما پديد آمده است.محمد لاهيجي گويد : ازل عبارت است از اوليتي كه افتتاح آن از عدم اضافي باشد./ عشق به حقيت ويا حقيقت واقعي دروازه ورود به قرب ربوبيت ازلي است وكليد آن نفي دوگانگي وبيان وقبول صفات خداوند است وبايد زمزمه ((قا هوالله احد ،الله الصمد،لم يلد ولم يولد))را با اتصال به ((لا اله الا الله)) وارد وادي روحاني كه خداوند خودرا ((كنت كنزا مخفيا ))معرفي مي كند شوي وسراي ابدي جاويدان با نفي همه اينهاست ./ دروازه سراي ازل ودندانه كليد ابد اضافه تشبيهي است./دندانه: (دندان + ه نسبت ) هريك از بر آمدگي و برجستگي هاي دندان  مانند مانند چيزي مضرس چون اره و شانه وكليد .

5-بي حاجبي:حاجب: ابرو،پرده دار،دربان، هرچه از ديدن چيزي مانع گردد؛صفتي براي شيخ ومراد است. مريد بايد اعتقاد كند كه شيخ حاجب بارگاه حضرت عزت است. /دين:قانون وحق داوري،دين وآيين ،نام ايزدي است ،روز بيست وچهارم هرماه شمسي،راه وروش /اژدرها : مار بزرگ ،جانوري افسانه اي به شكل سوسمارعظيم داراي دوبال كه آتش از دهان مي افكند و پاس گنجهاي زير زمين مي داشته .اشاره دارد به آيه 52سوره نحل كه خداوند مي فرمايد:  ((وآنچه در آسمانها وزمين است ،از آن اوست ، ودين پايدار از آن اوست ،آيا از غير خداوند پرواداريد؟))

گنج خانه حق : گنجينه حق تعالي ./مفهوم بيت:براي خودت از لاي نفي غير خدا فاصله اي بينداز ومانعي ايجاد كن چرا كه دين گنج وامانت خداونت است و بدون حاجب و وجودو وحضور لا تورا همچون اژدها مي بلعد و به سوي غير خدايي سوق مي دهد .

6- حد: حايل ميان دوچيز،كنارۀ چيزي، انتها ،كرانه، اندازه،هر خطايي كه براي آن عقوبتي مقدر باشد./قدم:درباور شناسي دين انديشي و علم كلام ، آن است كه از نيستي بر نيامده باشد و پيشينه در آن نداشته باشد ؛ وارونه حدوث كه از نيستي بر آمده است . از اين روي ،قدم يا قديم نامي شده است  از نامهاي خداوند . خاقاني در اين بيت ، اندر زمان مي دهد كه هر گز از چگونگي و چيستي خداوند نپرسيم . زيرا ما آفريدگاني هستيم بر آمده از نيستي ، و مارا نمي رسد كه در خداوند كه هستي ناب بي آغاز و انجام است ، بينديشيم . او ، بر اين اندرز و انديشه خويش ، جامه اي نغز و نگارين از انگاره اي شاعرانه پوشانيده است ، پيشي در كار،ديرينگي از ديرباز بودن مقابل حدوث، قدم زماني وجود مستمرالحصول است در امتداد زمان و ملاك آن استثناء از تعلق بامكان استعدادي است./حدوث: كوچه اي تنگ است كه هودج والايي و بيكرانگي خداوند بدان در نمي تواند آمد ودر آن در نمي تواند گنجيد .نوپيدا شدن،روي دادن امري تازه،بوجود آمدن چيزي كه قبلا نبود،وجود بعد از عدم،وجود حاصل بالفعل غير مسبوق بعدم صريح وازلي الحصول در حاق واقع است./عماري: آنچه بر پشت پيل نهند ونشينند، مجازا به محمل شتر و كجاوه نيز اطلاق شده،ساختمان وبنا /كبريا: بزرگواري وتكبر ، ملك ،پادشاهي./كوچه حدوث و عماري كبريا دو تشبيه رساست .خاقاني در ((ختم الغرائب))نيز نگاره كوچه تنگ و عماري را چنين به كار برده است ، در سخن از مهر و نواخت خداوندي كه آدمي با دل گراني و سر سبكي خويش ، خود را از آن بي بهره مي دارد .

مفهوم بيت: ازاينكه خداوند حادث است يا قديم مپرس واينكه ازلي است يا حادث ،حد را نگهدار چرا كه اين ساختمان تازه بنا شده ويا حادث نمي تواند بر قديم بودن مسبوق باشد چراكه خود بنايي داشته است و به حد قديم نمي تواند نزديك شود .

7-حله ي:يكبار منزل گزيدن،محله ،كوي ،مجلس،محل اجتماع، منطقه اي در راه مكه. / در اين بيت ، حدوث به حله مانندشده است ، به تشبيه رسا و در برابر ،وحدت (يا قدم) به قريشي ،  مفهوم بيت : خاقاني بر آن است كه اگر دو منزلي حله حدوث بيرون شويم به كعبه پيوند با دوست خواهيم رسيد ،و قريشي وحدت به پيشبازمان خواهد آمد و خوشآمدمان خواهد گفت . مي توان به انديشه اي نغز ، قريشي را كنايه ايما از پيامبر انگاشت . زيرا پيامبر از خاندان قريش بود وقريشيان پرده داران و نگهبانان كعبه بوده اند؛ يا به اين معناست كه از جسم خود واز غرور وخودخواهي خود فاصله بگير واز آنچه كه حادث است فاصله گير تا پيامبر خدا كه هدفش دعوت به وحدت ويگانگي است برتو آفرين ودرود فرستد.

8- پيوند دين: اشاره به آيه شريف دارد:  ((واعتصموا بحبل الله...)) /طلب : به معني جستن ودر اصطلاح سالكان طلب آن را گويند كه (سالك) شب وروز در ياد او باشد چه در خلاء وچه در ملاء چه در خانه وچه در بازار ،و بلا ومحنت دنيا خود اختيار كند و اگر همه خلق از گناه توبه كنند تادر دوزخ نيفتند او توبه از حلال كند تادر بهشت نيفتد و همه جهانيان طلب راحت ومراد كند و او طلب مولي و رؤيت كند و همه خلق در كار وبار خود زيادتي طلبند و او به هر حال در يكي كوشد و اگر بيايدايثار كند و اگر نيايد شكر كند از نايافت مرادشاد شود تا از همه بندها آزادشود و قدم بر توكل نهد نه از خلق سؤالكند ونه از حق خواست .سؤال از خلق شرك داند و از حق شرم و بلا ومحنت و عافيت و منع ورد وقبول خلق بر وي يكسان باشد.(ص232 اسرارنامه ) اولين مرحله اي است از مراحل تصوف و آن حالتي است كه سالك را به جستجوي حقايق ودرك معاني وادار مي كند و صوفيان معتقدند چون اين حالت در كسي پيدا شود برفور بايد در طلب مرد كاملي كه به اصول تصوف آشناست برخيزد و چون اورا يافت و دلش بر او قرار گرفت به وي تسليم شود و سر ارادت به او بسپارد و اوامر اورا اطاعت كند تا به راهنمايي او راه مقامات و حالات طي شود./دم: به معني نفس و آه و جان و همچنين به معني نفخه الهي كه صوفيان از آن به نفس الرحمن تعبير كنند./مشيمه: پوست رقيق كه بر بچه وقت ولادت پيچيده مي باشد،پرده ششم از هفت پرده چشم ،/مفهوم بيت: راه نجات را از طريق پيوستن به دين كه بهترين دايه براي تو خواهد بود طلب كن و آن دم كه از انفاس ربوبي است غنيمت شمار تا از اين پرده ومانعي كه در مقابل چشمان توست جدا شوي وواقعيت را ببيني.

9- دم : نفخه ونفحه ،اينجا طلب يعني :كرم ،ودم وصراع دوم به معني اجابت است .

10-كسري وقباد : كسري پور قباد ،انوشروان است . كسري تازي شده هوسرو پهلوي وخسرو پارسي است؛ و نخست بار انوشيروان بدين نام خوانده شده است . پس از اين شهريار ساساني ، خسرو كه نام وي بوده است برنامي شده است همه شهرياران ايران را ؛ و چونان نام گونه به كار رفته است ، مانند سزار كه نام امپراطوربزرگ روم در سده ي نخستين پيش از ميلاد بود ؛ و پس از وي ،برنامي شد همه پادشاهان روم را؛ در ديده خاقاني كسري از ممالك مينو با صد كسري قباد و خطوي از مسالك معنا با صد خطه خطا ، در ارج وارش برابر است ./خطوي دور شدن از چيزي (خطي)وخطوه : به معني يك گام ودر مسافت شش قدم است، خطوا: گام زد /خطا :ناحيه اي در تركستان منظور است،كه به داشتن بتان زيبا رو مشهور است / مسالك : راهها

11-فيض:جاري شدن،لبريز شدن، /كوثر: چيز زياد ومتراكم يا بهم پيچيده، گرد وغبار زياد وانبوه ،آدم بزرگوار و بسيار بخشنده،رودي است در بهشت ،نوشابه گوارا.(منجد الطلاب). ((گفت: پيغمبر (ص) دانيد تا كوثر چه باشد؟گفتند خدا ورسولش عالم تر است، گفت : چوبي است در بهشت و حوضي كه خداي وعده داد كه امت تو بر كنار او روند به عدد ستارگان آسمان و در كنار او اواني واقداح باشد گروهي به كنار آب كوثر فراز آيند فرشتگان ايشان را برانند من گويم امت من اند .گويند : از پس تو احداث كردند كه تو نداني ،آب كوثر از اصل سدره المنتهي بيرون مي آيد طول او از مشرق تا مغرب است بر كنار او زعفران رسته است،ريگ او در ومرجان وياقوت است خاك او مشك اذفر،بر كنار او قبه ها از در ومرجان ،هركه در او شود از غرق ايمن باشد هركه از او خورد هرگز تشنه نشود وهيچ كس از او وضو نكند والا هرگز اشعت واغبر نشود امت من بر اين حوض ازدحام كنند كه چهارپايان .))(اسرارنامه ص217)  

طوبي:خير وشادي،بهشت،خلد،درخت بهشت(فرهنگ معين) ،درختي است در بهشت كه به هر خانه شاخي از آن باشد و ميوه هاي گوناگون وخوشبو دهد(غياث الغات)، /گيا: گياه،گياهي از تيره پنيرگيان با رشته هاي بافتني كه از آن گوني وكتان خشن بافند./ مفهوم بيت:جاري شدن هزار روداز حوض كوثر در مقابل اشك شوق وصال هيچ است همچنان كه برگ هزاران در خت همچون درخت بهشتي در مقابل سادي ونشاط او هيچ است كه مصرع دوم ضرب المثل است براي مصرع اول./حميه گفت : آن عالم اكبر است كه ثمره آن علم و فهم وفضيلت است . ثمره آن شجر ممنوع ومقطوع باشد و چندان كه خورند سير نشوند و از شجره هيچ كم نشود.

12- فتراك: دوالي كه از زين آويخته باشند به جهت بستن چيزي (گرفتن فتراك) يعني دست توسل به دامن كسي دراز كردن، كنايه اي است فعلي از گونه ايما از ياري جستن و فرياد خواستن . / حواري: يار مخلص ،دوست صميم ،ياري كننده، كسي كه پيغمبر را ياري كند ، نامي است كه بر ياران يكدل و دوازده گانه عيسي نهاده شده است ؛ اين واژه را بر آمده از واژه حبشي حواريا  يا به معني مژده آور شمرده اند . نيز حوار در سرياني به معني سپد جامه است ، و شايد از آن روي كه ياران عيسي سپيد جامه بوده اند ، اين نام بر آنان نهاده شده است ./ملكوت: اقتدار،توانايي،/ ضيا: روشنايي ،پرتو،روشني(منجدالطلاب)

عشق:صوفيان تنها راه وصول به حق را طريق عشق مي دانند .همانطور كه اساس فلسفه وحكمت بر پايه عقل نهاده شده است پايه تصوف و عرفان بر اركان عشق استوار است ،در نظر صوفي معرفت بدون عشق نمي تواند معني و مفهومي پيدا كند ،به همين جهت همت صوفي صرف رسيدن به اين حال مي شود كه منبع و سرچشمه همه احوال و تنها وسيله رسيدن به مقصود است.بديهي است همانطور كه فلاسفه نمي توانند تعريف جامع و مانعي براي عقل بياورند ،صوفيان هم نتوانسته اند عشق را در حدورسم تعريف كشند و ناگزير گفته اند:

هرچه گويم عشق را شرح بيان                       چون به عشق آيم خجل باشم از آن

چون قلم اندر نوشتن مي شتافت                     چون به عشق آمد بر خود شكافت

عقل در شرحش چوخر در گل بماند                  شرح عشق وعاشقي هم عشق گفت

                                                                               مثنوي ،ني1ص9)

هجويري در باب حال محبت آورده است:  (( بدان كه محبت اندر استعمال علما وجوه است: يكي معني ارادت به محبوب بي سكون وميل وخوا وتمني و استيناسو تعلق،اين جمله بر قديم روا نباشد و اين جمله مخلوقان را باشد بريك ديگر... وديگر معني احسان باشد و تخصيص بنده كه اورا برگزينند وبه درجه كمال ولايت رساند وبه گونه گونه كرامت ها مخصوص گرداند،وسديگرمعني ثناء جميل باشد بربنده.))                                         (هجويري ص395)

ابونصر سراج در موضوع محبت گويد:  ((آن بر سه گونه است:اول محبت عامه كه مولد احسان خداي تعالي است... دوم محبتي كه از توجه قلب به بي نيازي خداي تعالي و عظمت وعلم وقدرت او حاصل مي شودو اين عشق راستگويان واهل تحقيق است و شرط وصفت آن همان است كه ابوالحسين نوري در سوالي كه در اين باره از او شد فرمود :  ((المحبه هتك الاستار و كشف الاسرار))سوم محبت صديقين وعارفين است كه از توجه و آشنايي به خدا بدون علت به هم رسد. 

                                                                         (المع ص58و59) اسرار نامه ص227

صوفيان معتقدند كه عقل وعشق را باهم سازگاري نيست واين دو از جنس اضدادند ،آنجا كه محبت قدم نهد ،عقل را مقام پايداري نيست ،((وميان عقل ومحبت منازعت ومخالفت است هرگز بايكديگر نسازند به هر منوال كه محبت رخت اندازد عقل خانه پردازد ،وبه هر جا كه عقل خانه گيرد محبت كرانه گيرد.مقايسه اي كه بين عقل وعشق و برتري عشق برعقل. چه به زعم صوفيان عقل منبعث از حواس است و حواس آدمي ناقص ومحدود است ،پس عقل هم كه در واقع معلول حواس ظاهري است ناقص ونامحدود خواهد بود به همين دليل نمي تواند به حقيقت امري كه كامل وبي نهايت است دسترسي داشته باشد .به خلاف عشق كه امري خدايي است واز جنس معاني كلي است واز آنجا كه واردي است از عالم بي نشاني مي رسد وبا حقايق غيبي جنسيتدارد بخوبي مي تواند عاشق را به كمال واقعي وبي نهايت رهبري كند ،عقل ظاهر بين است ،عقل طفل نورسيده بستان وجود است وعشق كهن استاد عالم قديم .

خاقاني مي گويد: خداجويي و خداخويي ،پيروي از خرد را كه در اين راه پي بريده ودر مانده است ، واگذار و از شوريدگي و دلشدگي ياري بجوي ؛ تا راه را ، گرمتاز و سرانداز ،بتواني پيمود . زيرا بهتر آن است كه عيسي دوست آدمي باشد تا حواري آشناي او . رده بندي در بيت سنجيده وزيباست : در اين سوي عيساست ودوست ودر آن سوي ، حواري و آشنا.

13- روي شناس: سرشناس ومعروف،/ غريب : نا آشنا ،نا هماهنگ وناهمگون،غريب شماران: آقاي فروزانفر ((غريب شمار ))را با ((غرشمار –غرشمال))تركي يكي دانند و در معناي اجزاي اين دنيا در مقابل آن دنيا به كار رفته است ./مفهوم بيت: دل را از اجزاي آن جهاني به حساب بياور كه به طور موقتي به اين دنيا انتقال داده شده است و آن را از اجزاي اين جهاني واز عالم كثيف به حساب نياور.

14-دل: جايگاهي است كه جز شهود پروردگار در وي خطور نمي كند . دل در سه موضع است: يكي اندرون سينه كه انسان و حيوان آن را دارند: آنچه به صورت دل انسان بودبر درقصاب فراوان بود . ديگر ام الدماغ  و آن را دل مدور نامند كه هر گاه فقيري باين دل توجه شود خاطري بدان راهي ندارد . ديگر نيلو فري است . وآن صورمثالي را كه درين تصور به چشم دل مشاهده نمايند عالم مثال نامند و اين تصور چون مقدمه ي عالم مثال ناميده اند والا عالم مثال داخل ملكوت است.يحيي معاذ رازي گفت : دل بر دو نوع است : دلي باشد كه مملو از مشغوليات دنيوي و چنان غافل باشد از كار آخرت كه هر وقت كه كاري از كارهاي آخرت حاضر وقت او شود ، از شغل دنيوي بدان نپردازد . دوم دلي بود كه چنان ممتلي باشد از امور آخرت كه هر گاه شغلي از مشغوليات آن كار نتواند شد و بعضي گفته اند كه اين دل دريابنده ي پندها و وعظهاي قرآن است ، دلي باشد سالم و پاك از اغراض و شكوك ونفاق . گفتند: فرق ميان دل مومن و منافق چيست؟ جنيد گفت : دل مومن در ساعتي هفتاد بار بگردد و دل منافق هفتاد سال بر يك حال بماند.(اشارات)  اشاره به حديث شريف (( ان القلوب بني آدم كلها بين اصبعين من اصابع الرحمن كقلب واحديصرفه حيث يشاء وقال رسول الله اللهم يا مصرف القلوب صرف قلوبنا علي طاعتك))(صحيح مسلم ج8ص51)   

تمام دلهاي فرزند آدم بين دوانگشت از انگشتان خداست چون دلي يكتا هرگونه تصرفي را كه خواهد درو مي نمايد و پيغمبر (ص) گفت :  ((اي كسي كه گرداننده دل هاي بني آدمي دل هاي ما را به طاعت خود بگردان))صوفيان گويند به دليل اين حديث آن چه بر دل سالكان طريق كه با قدم توكل ازعقبات صعب سلوك گذر مي گذرد،به علت خواست خدا وتصرف او در قلوب آنهاست،از پيغامبر (ص) منقول است كه فرمود: (قلب المومن بين اصبعين من اصابع الرحمان))((قلب مومن در ميان دو انگشت از انگشتان خدا قرار دارد)) ملل  ونحل ج1 ص104 /خداوند به داود فرمود : داود !خانه پاك گردان تا خداوند خانه به خانه فرود آيد!داود پرسيد : آن كدام خانه است كه عظمت و جلال توراشايد؟ فرمود: دل بنده مومن است . در حديثي آمده است كه: قلب مومن ،عرش خداوند است .(آثار عين القضات ص44)

دل: ((ما جعل الله لرجل من قلبينفي جوفه: خداوند براي هيچ مرديدو دل در درونش ننهاده است)) سوره احزاب آيه 4 ،همچنين حديثي از پيامبر است كه مي فرمايد : ((القلبه حرم الله...))/ ملكوت: ((وكذلك نري ابراهيم ملكوت السموات والارض و ليكون من الموقنين : اينگونه ملكوت آسمانها وزمين را به ابراهيم نشان مي دهيم تا اهل يقين گردد )) سوره انعام آيه 75،به گفته ((راغب))در ((مفردات))مصدر ((ملك))مي باشد كه((تا))به آن اضافه شده است و تنها در مورد ((مالكيت خداوند به كار مي رودودر مجمع البحرين و لسان العرب آمده است كه((ملكوت ))به معني عزت و سلطان است.(ص129پيام قرآن)./ خزاين: (( قال اجعلني علي خزائن الارض اني حفيظ عليم))سوره يوسف آيه 55)) حسين خوارزمي گويد: خزائن عبارت است ار حقايق الهي كه معبر است به اسماءو صفات. واين خزاين ملك يوم دين است و ولايت تصرف وظيفه حبيب امين و امداداو به قول اصدق اعدل است از آنچه طلب فيض به زبان استعداد مي كند . افاضه نيز به حسب استعدادات مي نمايد ودر طلب خزاين جود و كرم ودر استفاضه ي عوالي هماز آن امين كريم شايبه ي خروج از سنن اعتدال نيست.(اشارات) ضيا: پرتو نور ،روشنايي،روشني،نور./مفهوم بيت: دل خانه وخلوت سراي خاص خداست وهر ساعت خداوند نور قدرت خودرا بر او مي افكند .

15- جمال :زيبا بودن ، نيكو صورت وسيرت بودن ، زيبايي ، خوش صورتي/حضرت: قرب ،حضور ،نزديكي ،پيشگاه ودرگاه،براي تعظيم پيش از نام خدا ،پيغامبران ،ائمه وبزرگان آيد،((الله نورالسموات والارضمثل نوره كمشكوه فيها مصباح المصباحفي زجاجه...))(سوره نور آيه 35) نورالله:اشاره است به اينكه تا نور الهي در دل بنده نتابد به جمال شريعت مصطفي بينا نگردد چنانكه آن نور هم به نور توان ديد و روشنايي آب چه بهره دارد؛((الله نورالسموات والارض))بدون شك نور لطيف ترين و زيبا ترين وپر بركت ترين موجودات جهان ماده است وتمامي بركات وزيباييها در جهان ماده از آن سر چشمه مي گيرد ، نور سرچشمه اصلي انرژيها ، نور وسيله مشاهده موجودات مختلف و ظاهر كننده آنهاست ،نور وجود اوست كه هستيها را او ظاهر ساخته و نگه مي دارد ، حيات معنوي ومادي از اوست ، زيبائيهاي همه عالم از اوست ، هر حركتي كه به سوي كمال مي رود از وجود مقدس او سرچشمه مي گيرد وهر هدايتي صورت مي گيرد از ناحيه او صورت مي پذيرد ،روشنايي بخش آسمان وزمين است ، هادي وراهنماي جهانيان ، پاك ومنزه از هر عيب در تمامي آسمانها و زمين ، تدبير امور آسمانها و زمين ، نظام بخش عالم بالا وپايين ، زينت دهنده اين دوجهان ،خالق آسمانها وزمين ؛ در آيه 15 سوره مائده ،خداوند مي فرمايد:  ((قد جاء كم من الله نور وكتاب مبين))/آيينه دل: تشبيه رساست؛ آيينه در زبان پارتي ((آدينگ)) از ريشه ((دي)) يعني :ببين ،ديدن،افزاري كه مي توان خود را در آن ديد،عبارت از مظهر است خواه علمي باشد و خواه ذهني و خواه خارجي .كنايه از انسان كامل ودل آدمي است؛  بنابر افسانه ها واساطير ،اسكندر براي آگاهي از شورش اهل فرنگ ،اين مناره را بنا كرد و آيينه اي از حكمت وطلسم ساخته بر آن مناره نهاد و ديده باناني معين كرد تا هنگام حمله دشمن ،فوج اسكندر را آگاه گردانند و با اين تدبير ،دوبار ،سپاه فرنگ را شكست داد بار سوم ديده بانان غفلت كردند و اهل فرنگ آمدند وشهر اسكندريه را خراب كردندو آن آيينه را به دريا انداختند . چون اسكندر با خبر شد ؛آيينه را از دريا بر آورد و دوباره بر سر مناره نصب كرد .(برهان قاطع)از اغلب رواياتي كه در مورد آيينه اسكندر هست ،مفهوم دوربيني و جهان نگري و دورنمايي مستفاد مي شود؛ يعني ،درست همان مفهومي كه با صراحت بيشتر در ادبيات و عرفان ايران ،به جام جم و آيينه جهان نما نسبت داده اند و شايد همين اشتراك موضوع،يعني دورنمايي وجهان نگري ،موجب اختلاط استعمال اين دو در ادب پارسي شده است زيرا هردو از نظر اساطيري مفيد غيب نمايي و از لحاظ عرفاني وسيله حل رموز و تجلي گاه اسرار آفرينش و مشاهده جمال مستور جانان بوده است./ صفا : سخره ايست بلند در مكه در دامنه كوه ابو قبيس و آن بين مكه و سخره مروه واقع است و حاجيان سعي خودرا در آنجا تكميل كنند ./ صادق: لقبي كه به اسمائيل بن ابراهيم (صادق الوعد) داده اند((واذكر في الكتاب اسماعيل انه كان صادق الوعد و كان رسولا نبيا...)آيه 54 سوره مريم)./حارث محاسبي گويد: صادق آن است كه او را باك نبود .اگرش نزديك خلق هيچ مقدار نماند و جهت صلاح دل خويش داند و دوست ندارد كه ذره اي اعمال او بينند .

16-نقش اماني:نگار آرزوها تشبيه رساست .امانتي،/نقش صورت،نقش اماني: منظور پيكر وجسم انسان است كه به صورت امانت است ، ((ليس بامانيكم ولا اماني اهل الكتاب...)سوره نساء آيه 123

نظر گاه پادشاه : كنايه ايماست از دل: دل اندامي است در پيكر آدمي كه خداوند بدان در مي نگرد ،اين كنايه بر آمده از اين سخن پيامبر(ص) است : (( ان الله لا ينظر الي صورتكم واموالكم ولكن ينظر الي قلوبكم و اعمالكم.)) حديث بدين سان نيز باز گفته شده است : (( ان الله لاينظر الي اجسادكم ولا الي صورتكم ولكن ينظر الي قلوبكم)). /بتحانه : استعاره اي است آشكار از دلي كه هنوز به رنگها و نيرنگها آلوده است ؛ و آيينه وار ، زنگها را ازخود نزدوده است، خاقاني ، در چامه اي ديگر چنين تيره  وآلوده را بتخانه انگاشته است :

نقش بت ونام شاه بر خود بستن ،چو زر                    وآنگهي ،از بيم گاز ، رنگ سقم داشتن

تات زهستي هنوز ياد بود كفر ودين                         بتكده را شرط نيست بيت حرم داشتن

                                                                                (گزارش دشواريهاي خاقاني ،دكتر كزازي)                  

17- به عرض : دربرابر،در عوض ./گوهر تمام عيار استعاره اي است آشكار از فقر ؛فقر:در لغت به معني درويشي وصوفيان گويند :  ((الفقر خلو القلب عن الاشكال))(هجويري ص31)ابوتراب نخشبي گفت:  ((...حقيقت فقر آن است كه محتاج باشي به هركه مثل توست ))(تذكره الاولياء) حديث : (الفقر فخري وبه افتخر.)) (احاديث مثنوي ص32) و آيه 15 سوره فاطر خداوند مي فرمايد:  ((يا ايها الناس انتم الفقراء الي الله...))ودرسوره محمد آيه 38 مي فرمايد: ((والله غني وانتم الفقراء...)بدان كه فقر دو قسم است : فقر خلقتي و فقر صفتي ،فقر خلقتي عام است و شامل هر حادثي كه از عدم به وجود آيد مي شود 1چون معني فقر نياز است و هر آفريده اي به آفريدگار نياز مند است ، در آغاز نياز مند آفرينش است و سپس نيازمند پرورش!پس مي دان كه خداوند بي نياز است و همه به او نيازمندند.اما فقر صفتي آن است كه خداوند صحابه رسول را به آن فقر خواند و فرمود : (( للفقراء مهاجرين ))ايشانرا فقير نام كرد تا توانگري آنان بپوشد و كسي آنرا نداندبه گفته معروف : ارسلانم خوان تاكسي بنداند كه كه ام؟پير طريقت گفت:شرط محبت ،غيرت است و دوستان حال خودرا به هركس ننمايد و كسي كه به هر دو جهان نظري ندارد وهمواره خدارا در نظر دارد اورا فقير گويند كه از همه درويش وبه خدا توانگر است !كه توانگري در سينه مي بايد نه در خزينه ،فقير اوست كه خود را در دوجهان جز خدا دست آويزي نه بيند،ونظر با خود ندارد وبر ذات وصفات خويش چهار تكبير زند.(ص286تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرار)  /من يزيد : حراج كردن .

وقت:در اصطلاح صوفيان ،وقت آن بود كه بنده بدان از ماضي و مستقبل فارغ شود چنانكه واردي از حق به دل وي پيوندد وسر وي را در آن مجتمع گرداند چنان كه اندر كشف آن نه از ماضي ياد آيد ونه از مستقبل(كشف المحجوب ص 480) زماني را كه صوفي را احوال خود مشغول است وپرواي غير ندارد وقت ناميده مي شود و آن دم است كه صوفي را از گذشته و آينده فارغ كند در حديث است از پيامبر (ص) : ((لي مع الله وقت لايسعني فيه ملك مقرب ولا نبي مرسل))

18- چهارسوي فقر:فقر با تشبيهي رسا به چهارسوي مانند شده است . زيرا چهارسوي يا چهار سوق كانون بازار است وجايي است كه دل شهر در آن مي تپد . فقر عبارت از بي چيزي است وفقير كسي را گويند كه اورا از دنيا هيچ چيز نباشد : مرتبه اول فقر آن است كه اورا از دنيا هيچ چيز نباشد اما وي از دنيا مي خواهد و از مردم سوال مي كند و اين را فقير حريصمي گويند . مرتبه دوم آن است كه او را از دنيا هيچ چيز نباشد و طلب دنيا نمي كندمگر به وقت ضرورت وبه قدر ضرورت و اين را فقير قانع مي گويند. مرتبه سوم آن است كه اورا از دنيا هيچ چيزي نباشد وطلب دنيا نمي كند و اگر چيزي نمي رسد صبر مي كند و اين را فقيرصابر مي گويند . مرتبه چهارم آن است كه اورا از دنيا هيچ چيزي نباشد و طلب دنيا نمي كندوبه وقت ضرورت سوال نمي كند و اگر چيزي نمي رسد شكر مي كند و اين را فقير شاكر مي گويند. (انسان كامل ،نسفي،ص 329)./ذوق: ابتداي شرب است .حقيقتش وجدان قلب حلاوه ي صفاي صفا به نعت وصلت .عبارت است از مبادي تجليات افعالي .نخستين مبادي تجليات الهي است .(اشارات)/ پنج نوش سلامت : پنج نوش كه مايه تندرستي است . پنج نوش نيرو بخشي بوده است آميخته از پنج فلز كه براي توانمندي دل مي نوشيده اند:

پنج نوش : نوعي است از تركيب كه مركب باشد از سيماب  ومس و آهن و فولاد وطلق و ريم و آهن ؛ واين را هنديان ((پنج امرت ))گويند ؛پنج آب حيات ؛ واطباي فرس فقط ريم آهن گويند.و استعاره اي آشكار از نمازهاي پنج گانه نيز مايهه رستگاري وبي گزندي آدمي است مي توان دانست /

19-همت :توجه پير ،نفس مراد،به دنيا التفاتي نكند الا به قدر ضرورت ،در جمع مال نكوشد. ((اخلع نعليك انك بالواد المقدس الطوي))يعني نعلين كونين را از پاي همت ونهمت خود دور ساز ودر حضرت ما از كونين فارغ و مجرد بيا./ آيه 1سوره فاطر خداوند مي فرمايد: ((ورباع يزيد ي الخلق ما يشاء...))به گفته اهل تحقيق آنست كه مراد از اين آيت ،علو همت است و همت عالي كسي را دهد كه خود خواهد واصحاب همت سه گروهند: يكي كه همت آنها دنياست و غايت اميد و آرزوي آنها همين جهان است !كه هركس هم وهدف خودرا در دنيا قرار داد از خداوند دور است و پيوسته داراي همتي است تمام نشدني و شغلي بي شادماني و فقري بي توانگري وآرزوي نارسيدني.

دوم :آنان كه همتشان تا رسيدن به باغ وبستان و نعيم الوان عقبي و حور وقصر ،و خيرات حسان است !اين اين حال مزدوران است كه در بند پاداش مانده و از مكاشفات و مناجات حق باز مانده اند.

گروه سوم: همت عالي دارند ودر دل راز نهاني !دل آنها اسير مهر ومحبت حق، وجان آنها غرقه عيان مطلق، نه از دنيا خبر دارند نه از عقبي نشان ! به زبان حيرت همي گويند : اي يگانه يكتا ،از ازل تا جاودان ، وحيددر نام ونشان ، مارا به زندگاني دوستان زنده دار، وبه نور قرب حضرتت دوگانگي از ميان بردار و بر مقام توحيدمان با مقربان فرود آر.( ص282 تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرار) /سقا: آب داد،((فسقي لهما ثم تولي الي الظل فقال رب اني لما انزلت الي من خير فقير))سوره قصص آيه 24

20-شاخ امل: اضافه تشبيهي ./بيخ هوس: اضافه تشبيهي ./

21- سر وسر : جناس ناقص ،دو مال : جناس تام،يوم يحمي : اشاره است به آيه هاي34و  35 سوره توبه كه خداوند مي فرمايد: ((...يوم يحمي عليها في نار جهنم فتكوي بها جباهم و جنوبهم وظهورهم هذا ماكنزتم لانفسكم فذوقوا ماكنتم تكنزون.))/ عقل: عقل اول ،نخستين موجود مقيد بود كه بدان روح كلي و قلم و عدل و عرش نيز گويند . ذوالنون مصري گفت: خداوند عقل را آفريد وبه او گفت: بنشين!بنشست .فت : برخيز!برخاست.گفت : برو!برفت.گفت: به عزت من كه هيچ چيز نيافريدم نيكوتر از تو . آنگاه پرسيد : من كي هستم؟ گفت: ندانم . پس وي را كحل كشيد به نور وحدانيت و تعريف. وديگر بار پرسيد : من كي هستم ؟ گفت :خداي .(اشارات)

22-زلزلت: اين مصرع برآيه 1سوره الزلزله، دلالت دارد : ((اذا زلزلت الارض زلزالها)) /مالها : چه مي شود؟اشاره به آيه 3 سوره زلزله دارد: ((وقال الانسان مالها))

23- مال:اگر از مال حرف لام را بيفكنيم ،ما خواهد ماند . خداوند آدمي را مي گويد كه راه از تو به سوي ما دراز ودشوار نيست . اگر دارايي و مال را فرو نهادي ، به ما رسيده اي ؛ آنچنانكه اگر لام را از مال بيفكني ،آنچه مي ماند ((ما)) ست . در اين بيت ، نمونه اي از بازيهاي نغز و نو آيين خاقاني را با واژگان مي توانيم يافت ، و آشكارا مي توانيم ديد كه چگونه پندار نيرومند و ژرفكاو ودامنگستر وي ، با ديگر گوني در ريخت واژگان ، به آفرينش معنيهاي شاعرانه مي پردازد .لام در بيت نام حرف است ، اما در معنيهاي ديگر خود ، جامه درويشان و زيب وزيور ، با مال ايهام تناسب مي سازد . از ديگر سوي ، لام را با مال گونه اي از باشگونگي هست كه آنرا بديعيان قلب كل مي نامند .كلمه مال، احتمالا اين واژه با ميل همريشه است چرا كه دل انسان به سوي آن متمايل مي كند ،نزد عرفا ،مظهر ثروت است كه همان معارف و معلومات حسي است .

24-ميل كشيدنك كور كردن ،دور گردانيدن واز پيش راندن (برهان) و اشاره اي به آيه 23 سوره انبياء دارد كه خداوند مي فرمايد: ((لايسال عن ما يفعل)) /توتيا:اكسيد طبيعي وناخالص روي كه در كوره هاي ذوب سرب وروي بدست مي آيد و محلول آن گندزدايي قوي است و در چشم پزشكي محلول رقيق وي براي شستشوي مخاط وپلكها بكار مي رود (فرهنگ معين): (( وجوه يومئذ ناضره الي ربها ناظره ))روح الارواح ص82

25-

26-قضا: قضاي لازم (حتمي) وقضاي جايز (تعليقي) ؛اگر كسي گويد كه فرشتگان قضاي الهيرا رد نتوانند ،جواب آنست كه قضاي الهي دو قسم است: قضاي حتمي و قضاي تعليقي؛قضاي حتمي آنست كه خداوند مقدره كرده وحكم رانده كه از آسمان فرود آيد وبه بنده رسد ،البته فرشتگان اين حكم را نتوانند دفع كرد ونه به هيچ راهي از راه دعا وصدقات و خيرات بندگان ،اين قضا و حكم بر نمي گردد و فرشتگان بنده را به اين قضا باز گذارند چه وقتي كه قضا نازل شد فرشته فاصله مي گيرد ؛قضاي تعليقي آنست كه حكم فرودآمدن آن شده ولي به وقوع و حلول آن حكم نشده وبه وسيله توبه ودعا و صدقه وديگر نيكيها آن قضا واقع نمي شود ودر حقيقت قضاي معلق است.(ص504تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرار) / قهر:  ((مرادشان از قهر تاييد حق باشد به فنا كردن مرادها و بازداشتن نفس از آرزوها بي آنكه ايشان را اندران مراد باشد ... قهر از حق به بنده اكمل اشياست لقوله تعالي وهوالقاهر فوق عباده )) كشف المحجوب ،هجويري ص357

27- رهزنان طبيعت: استعاره اي آشكار از خواهشهاي تن وكامه هاي حس بدانيم ؛نيز ،درپي آن، كوي رهزنان طبيعت، استعاره از تن آدمي كه خاستگاه وجايگاه اين كامه ها و خواهش هاست ، در ميان كوي وخوي ،جناس يكسويه در آغاز به كار رفته است ./ وفا: اميرالمومنين (ع) از پيامبر(ص) پرسيد: وفا چيست و مرد وفا دار كيست؟ فرمود : شهادت به يگانگي خداوند دادن وبه ايمان واخلاص راست و استوار بودن.(اشارات)

28- پنج فرض : فرايض خمسه ،نماز پنجگانه/شش روز آفرينش: اشاره دارد به آيه 54سوره اعراف كه خداوند مي فرمايد :  ((ان ربكم الله الذي خلق السموات والارض في سته ايام..))

29- رايض: كسيكه اسبان را رياضت آموزد ،چابك سوار

30- با ،ويژگي سبكي است به معني ((به))./ عنان در آوردن: به معني گراييدن وروي آوردن./ طرقوا:جمع صيغه امرحاضر ، طرقو زنان: راه دهيد ،يك سو شويد ،نقيبان عرب پيش امرا ((طرقوا طرقوا))مي گفتند طرقوا زن به معني نقيب و چوبدار.ودر صفت معراج آمئه است كه هنگام عبور سرور كائنات از آسمانها ،ملايك راهنما بانگ بر مي داشتند كه راه دهيد زيرا هجوم فرشتگان براي ديدن اين ميهمان نورسيده خداي تعالي راه بسته مي شد

31- ب وت : بت ، وبا وتا شكن ،كنايه اي است از همان گونه از پيامبر كه بتان مكه را در هم شكست وبدين سان ،نشانه هاي شرك و نا خداباوري را از ميان برد /قاف ولا : قل : وخداوند با اين فرمان ،پيامبر را به گستردن دين خويش بر انگيخته است . /كاف و نون:كن / كن فيكون : در آيات زيادي از قرآن به اين امر اشاره مي شود از جمله سوره مريم آيه 35 كه خداوند مي فرمايد:  ((ماكان الله ان يتخذ من ولد سبحانه اذا قضي امرا فانما يقول له كن فيكون))، علي (ع) مي فرمايد :  ((كه در آن مرتبه سخن و كلامي در كار نيست و تعبير بامر (كن) بواسطه ضيق عبارت است و مجاز است وبراي تقريب بذهن مستمعين مي باشد همان اراده ازلي بر وقوع هر امري كافي در پيدايش وي خواهد بود...))مخزن الاسرارص115 / آيه 82 سوره يس ./ وآيه 57 و58 سوره انبياء ((قسم به خدا كه هر آينه در شكستن بتهاي شما تدبير مي كنم پس از آنكه شما از (بتخانه ) روي گردانيديد،(ابراهيم داخل بتخانه شد) و بت ها رادر هم شكست مگر بت بزرگ آنها را براي اينكه شايد بسوي او برگردند)).

32-مالك : صاحب./ رقاب : جمع رقبه ، از لحاظ معني يعني گردن،ودر اصطلاح قرآن يعني برده،در اينجا منظور بردگاني است كه از طريق (مكاتبه) با پرداخت وجهي خودرا از صاحب خود بازخريد و آزاد مي كنند.(آيه 177 سوره بقره،آيه 60سوره توبه)  /انبياء : جمع نبي:پيامبران، وآيه 20سوره مائده : ((...اذ جعل فيكم انبياءوجعلكم ملوكاو اتيكمما لم يوتاحدا من العالمين))

33- موسي (ع) : در عبري به معناي درخت كنار آب است ؛ اشاره به اينكه آسيه همسر فرعون اورا در صندوقي در كنار آب نيل پيدا كرد. نزد صوفيه كنايه از قلب است كه سرشار از حكمت نظري و عقلي باشد .  مصطنع :از ماده اصطناع: به معني مهذب وپاك كردانيدن بنده از جانب خداوند با زوال لذات او از دنيا./ هم موسي از دلالت: اشاره دارد به سخنان خداوند كه در قرآن مجيد مي فرمايد: (( اي محمد،تو بر جانب طور نبودي كه امت تو را از صلب پدران بر خوانديم !وسبب آن بود كه موسي گفت : بار خدايا ! من در تورات صفت وسيرت امتي را مي خوانم كه سخت آراسته و پيراسته و به خصال پسنديده ستوده ،اينان امت كدام پيغمبرند؟ خداوند فرمود: آنان امت محمدند،موسي گفت : بار الها،مي خواهم ايشانرا ببينم،فرمان آمد كه امروز روز ظهور ايشان نيست ، اگر خواهي آواز ايشان تورا بشنوانم؟ آنگاه خداوند امت احمد را از صلبهاي پدران بخواند و آنان جواب دادند و موسي بشنيد!)) تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرار ص197

34-شفا: تندرستي ،گاه اشاره به كتاب بوعلي سينا كه شامل منطق ،طبيعيات ، الهيات و رياضيات . خواجه عبدالله انصاري گويد : شفا در قرآن بر سه وجه است: عام وخاص و خاص خاص . شفاي عام شفاي مردم است . شفاي خاص شفاي مومنان است . شفاي خاص شفاي خاصان است . شفاي عام نعمت او است و شفاي خاص ، سخن او وشفاي خاص خاص ،خود او است.

35- اين بيت وبيت بعد/خوان كائنات : تشبيه رسا مي تواند باشد . انگاه كه پيامبر راد و گشاده دست خوان رنگين سخن را در مي گسترد ، تا گرسنگان معنا بر گرد آن بنشينند و جان آرزومند خويش را بپرورند ، مريم روزه مي گشايد و عيسي لب از سخن فرو مي بندد

36-عيسي ببسته نطق: عيسي (ع) بيان مي دارد:  ((اني عبدالله)) ودر مورد محمد (ص) فاوحي الي عبده ما اوحي)) روح الارواح ص47/در آن وقت بحكم ايزد متعال، عيسي(ع) بزبان آمد و اول بندگي و عبوديت خودرا اظهارنمود،اشاره به سخن كساني كه درباره او ربوبيت قائل مي گردند پس از آن در چند چيز شرافت ومقام خودرا تذكر مي دهد ..) (مخزن العرفان) به قول عيسي (ع) كه فرمود: (اني عبدالله)كه در همان حال كودكي در گهواره بكسانيكه بمادرش مريم (ع) اعتراض نمودند در مقام ارشاد و اندرز آنان بر آمده و اظهار مي نمايد : ((كه به درستي و حقيقت مي گويم كه من بنده خدا وخداست كه پروردگار من وپروردگار شماست..))وآيات قرآني سوره مريم كه خداوند مي فرمايد:  ((فاتت به قومها تحمله قالو يمريم لقد جئت شيئا فريا،يا اخت هرون ماكان ابوك امرا سوء وماكانت امك بغيا،فاشارت اليه قالو كيف نكلم من كان في المهد صبيا،قال اني عبدالله اتني الكتاب وجعلني نبيا)) ، آيات 27الي30/گشادن مريم روزه ي خويش را ودم فرو بستن عيسي نشانه شگفتي و ستايش آنان است از گفتار پيامبر : چون پيامبر به سخن مي آغازد ،مريم روزه خموشي خويش را مي شكند ؛ تا اورا بستايد ؛و عيسي دم فرو مي بندد تا گفته هاي اورا بشنود.

37- صبح ازل:تشبيه رساست ، از آن روي كه ازل زماني است كه با آغاز در پيوند است خاقاني آن را به صبح مانند كرده است كه آغاز روز است ؛ازل :هميشگي وزماني كه آن را ابتدا نباشد (منتهي الارب)آنچه مر آن را اول نيست (هجويري ص501) در نهج البلاغه مي خوانيم : ((ليس لاوليته ابتداء ولا لازليته انقضاء ))براي اوليت او آغاز و براي ازليتش پاياني نيست))((خطبه 163))/سيه سپيد : كنايه از هر آنچه هست ؛از آفرينش :از سپيد تا سياه : هنوز آفرينش آغاز نشده بود كه پيامبر بر همه هستي پيشوا  وراهنمون بود كه اشاره اي به سخنان پيامبر دارد كه فرمود: ((كنت نبيا و آدم بين الماء والطين ))

38-برقع: روپوش زنان./برقع حرمت و سيلي حرمان  : دوتشبيه رساست . سپيد روي كنايه از آبرومند و سربلند ؛سيه قفا كنايه از همان گونه از سخت رانده و بي بهره مانده ؛ زيرا كسي را كه فراوان قفا بزنند و برانند ،سيه قفا خواهد شد و پس گردن كبود خواهد داشت

39- شيخ انصاري گويد : خدارا پنج قبله است: عرش ،كرسي، بيت معمور ،بيت المقدس وكعبه ،عرش قبله حاملان است . كرسي ،قبله كروبيان است .بيت معمور ، قبله روحانيان است . وبيت المقدس قبله پيغمبران است و كعبه ، قبله مومنان است .عرش از نور است و كرسي از زر . بيت معمور از ياقوت وبيت المقدس از مرمر ،كعبه از سنگ . اين تعبيرات اشارت است كه اگر بنده مومن نتواند به عرش آيد و طواف كند يا به كرسي شود وزيارت كند يا به بيت المعمور رود و عبادت كند يا به بيت المقدس رسد وخدمت كند باري بتواند شبانه روز پنج بار بدين سنگ روي آرد كه قبله مومنان است تا ثواب آن همه بيابد! /مراد ومدار: جناس قلب بعض است .

40- سدره:(( اذ يغشي السدره ما يغشي))سوره نجم ،آيه 16،درخت سدر،كنار، در اينجا مراد سدره المنتهي است و آن درخت سدري است بر فلك هفتم كه شايد رمزي از منتهاي اعمال مردم و نهايت رسيدن علم خلق باشد كه هيچ كس از آنجا بر نگذشته است جز حضرت رسول(ص) .

آيه 69سوره يس : ((وما علمناه الشعر وما ينبغي له))

اي محمد اين جهاني و آن جهاني نيستي                      لاجرم اينجا نداري صدر و آنجا متكا

هكجا گام تو آمد افتخار آرد زمين                            هرگجا گام تو آمد اختيار آرد سما

اي محمد همه عالم ثناي من مي گويند و من ثناي تو مي گويم ، پس از سخنان ياوه سرايان چرا اندوهناك شوي؟ همه رضاي من مي جويند ومن رضاي تو مي جويم ،اي محمد همه عالمبه من سوگند ياد كنند ومن به تو سوگند ياد كنم و گويم ((لعمرك))بجان تو سوگند!بر پيشاني عرش نبشته : محمد رسول خداست ، بركرسي نبشته: محمد حبيب خداست !بر لوح نبشته: محمد صفي الله .(تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرارص 301) قدر او : در بيت بعد (كان قدر مصطفي است علي العرش استوي) واشاره دارد به آيات 7تا 9 سوره نجم(...وهوبالافق اعلي ثم دنا فتدلي فكان قاب قوسين او ادني)

41-اشاره به آيه 5 سوره طه دارد: (( الرحمن علي العرش استوي...))هفت جاي قرآن خداوند ياد كرد كه من بر عرش مستويم ،مصطفي (ص) فرمود: خداوند بر عرش مستوي است و عرش بر آسمانها است و آسمانها بر زمين است .استوي احاطه برعالم ملك وملكوت باشد يعني رحمت رحماني حق تعاليبرعرش وجود ممكنات احاطه نمودهو همه مشمول فيض منبسط ورحمت واسعه الهي مي باشند./اوبر همه چيز احاطه كامل دارد و خدا اورا رفعت مي بخشد ،زيرا اگر خداوند بيتي را رفيع كرد اهل آن بيت را نيز رفيع كرد./قدر كه مايه ارجمندي پيامبر و گردنفرازي و گردنفروزي اوست .

42-كعبه:بيت المعمور،خانه عشق ، مقصد صدق ،سرچشمه جمع وفرق وسر غرب وشرق است.خانه حق ،يا صدر يا قلب يا معدن روح يا منظر عقل ودر حديث است كه دل مومن خانه حق است . (اشارات)/كعبه خلت : تشبيه است  روي نهادن وزير پانهادن : گراييدن ودرنورديدن /غول دار: استعاره از گو گيتي ومغاك خاك است : اين جهان فرو دين بياباني است مايه سرگشتگي و گمراهي كه غولان در آن بر گماشتگان ، راه بر مي بندند وكمين مي گشايند ؛ غول ،استعاره از خواهش هاي تن وآرزوها اين جهاني است .

43-در مصرع اول در مورد معجزات پيامبر به مناسبت كوه چيزي ذكر نشده است، اما شايد اشاره به داستان حضرت موسي دارد كه حضرت موسي از خداوند خواست كه خود را به او نشان دهدكه: ((قال رب ارني انظر اليك قال لن تراني ولكن انظر الي الجبل فان استقر مكانه فسوف تراني فلما تجلي ربه للجبل جعله دكا وخر موسي صعقا))آيه 140سوره اعراف: يعني چون حضرت موسي (ع) طلب مشاهده جمال ذات نموده ،جواب گفتند كه : تو هرگز مارا نمي بيني يعني با وجود هستي تو ،مشاهده ذات ممكن نيست فاما كه تو موسائي نظر بر كوه كن اگر كوه بر جاي خود بماند تو آن زمان مارا بيني چون حضرت حق تجلي بر كوه نمود تاب عظمت آن تجلي كوه را پاره پاره گردانيد و موسي بيهوش افتاد .((شرح گلشن راز ،محمود لاهيجي)) رفت از پي مشايعتش سنگ در هوا: اگر لحظه اي از آن نور تجلي ذات خورشيد عيانست بر سنگ خاره افتد يعني سنگ سخت از سنگهاي كوه آفاقي و انفسي بلكه هردو از هيبت آن تاب تجلي و غلبه نور قاهر الهي سنگ خاره همچون پشم پاره پاره شود و محو متلاشي گردد كه((وتكون الجبال كالعهن المنفوش ))سوره قارعه آيه 5/

صارد كامنه وانشق الجبل                       هل رايتم من جبل رقص الجمل؟

و همچنين يكي از معجزه هاي پيامبر را سخن گفتن سنگ و ريگ با وي نوشته اند .

44-برداشت دو گروهي زخاك وآب : اشاره به آيه 47سوره حج دارد كه خداوند مي فرمايد:  ((وان يوما عند ربككالف سنه مما تعدون))كه مربوط به آفرينش آدم ابوالبشر از خاك ، چه بنابر روايات ديني خداي تعالي پس از آنكه خاك آدم را فراهم كرد بر آن آب ريخت و چهل شبانه روز آن را ورزيد تا قابليت شكل پذيرفتن يافت ،صوفيان گويند مراد از چهل روز چهل هزار سال است ،خداوند مشتي گ وخاك در وجود آورد وبه آتش محبت بسوخت !پس اورا بربساط انبساط جاي داد آنگاه به عنوان امانت برعالم صورت عرضه داشت ،آسمانها وزمين و كوهها همه سروا زدند !آدم مردانه پيش آمد ودست پيشي كرد !گفتند : اي آدم بر تو عرضه نكردند،چرا در مي گيري؟ گفت: زيرا سوخته منم وسوخته را از خود در گرفتن روي نيست !آن روز كه آتش به وديعت در سنگ نهادند ،عهد از او گرفتند كه تا سوخته اي نه بيند سر فرو نيارد!تو پنداري كه آن آتش به قوت بازوي تو به صحرا مي آيد ؟ني ني ،اين گمان مبر كه او به شفاعت سوخته اي به در مي آيد. (تفسير ادبي عرفاني ص262)/دم: نفخه،نفحه/صبا :باد شرق. پيك عاشقان .بادي است كه در آخر شب بوزد،كنايه از فيض باطني و الطاف الهي است كه در دل سالك فرود آيد . گويند صبا رحمت وتوجهي است كه از طرف معشوق به عشاق مي رسد . در فرهنگ سجادي : نفحات رحماني كه از جهت مشرق روحانيات آيد . ونيز آنچه را كه باعث برخير باشد ./دم صبا اضافه تشبيهي / اثير: كره آتش كه بالاي كره هوا مي باشد .كنايه از آسمان است .(اشارات)مفهوم بيت: خداوند هنگام خلقت آدم مشتي خاك وآب برداشت وبا گرماي حقيقي خود كابد انسان را بوجود آورد وسپس از روح خود در آن كالبد دميد.

45- وطا: لباس: ((زانكه تا در گنبدي بامردگاني هم وطا))/گردون پيربه نشانه سر سپردگي به پيامبر ،جامه نيلي در بركرده است . پايه انگاره شاعرانه در اين بيت بر رسم وراهي صوفيانه نهاده شده است : صوفيان به نشانه پرهيز گاري و وارستگي بسيار ،دلق كبود در برمي كرده اند.

46-مثلث عطري : ماده خوشبويي بوده است كه آنرا از آميختن سه خوشبوي  مي ساخته اندكه شامل : مشك وزعفران وعود خام بود./ مسدس عالم: عالم شش جهت ،اين دنيايي كه چهار سوي بنيادين و فراز وفرو

47-سيد البشر : اشاره به حضرت محمد (ص) ،هنگامي كه حضرت آدم(ع) در حال تكامل خلقت به سر مي برد ،احمد(ص) پيامبر بود،/احسن الصور:بهترين صورتها ، بهترين نقش ها ، اشاره به تجلي خداوند بر پيامبران است كه : تجلي موسي (ع) از شجره ( شجره وادي ايمن) ،و حديث حضرت محمد (ص) كه: (( رايت ربي في احسن صوره : ديدم پروردگارخود را در بهترين صورتها ))شرح گلشن راز،محمد لاهيي ،ص120./ناهيد: در اوستا آناهيتا مركب از ((ان )) علامت نفي،و (آهيته)به معني آلوده جمعا يعني نا آلوده وپاك در اوستا صفت فرشته اي است مونث كه نگهبان آب است و مخفف آن ناهيد است ، بعدها ناهيد را به ستاره زهره يعني همان ستاره زيبايي كه روميان عنوان الهه وجاهت بدان دادند (ونوس)اطلاق كردند ،ناهيد را كه زهره است ،خنياگر و نوازنده چرخ گفته است ./  نوا : پرده موسيقي عموما ، مقام ،لحن .

48- عرش: ابن عربي گويد: عرش ، محل اعتدال اسماي مقيد . عرش رحمان به منزله حق در آدمي است . عرش ظاهر سايه رحمان و عرش انساني هم سايه خداوند است كه در ميان اين دو رش آن چيزي است كه ما بين اسم الله واسم رحمن ((قل ادعوالله او ادعو الرحمن))سوره فرقان آيه 60(اشارات)

49- لا تعجبوا در قرآن نيامده است، فعل نهي ، شگفتي مداريد ،تعجب نكنيد./لاتقنطوا : اشاره به آيه 53 سوره زمر دارد كه خداوند مي فرمايد :  ((قل يا عبادي الذين اسرفو علي انفسهم لاتقنطوا من رحمه الله...)). اتقيا: جمع تقي ،پرهيزكاران

50-روح القدس: روح پاك ((...و اتينا عيسي ابن مريم البينت واينه بروح القدس...))(سوره بقره آيه 87) خريطه: جلد ،كيسه ،خريطه كش : كيسه كشنده ،كشنده كيسه چرمي ./ جنيبه: اسب كوتل كه پيش سواري امرا برند./روح الامين:لقب جبرئيل در قرآن كريم آمده است ((وانه لتنزيل ربالعالمين ،نزل به الروح الامين))((سوره شعراءآيه 192و193))

51- غاشيه دار كنايه از چاكر وخدمتگزار است ودر اين بيت ،جبرئيل است ./سلطان دهر: اضافه تشبيهي ، روح عالم طبيعت كه پيغمبر داشت از آن خارج مي شد،بيت بعد مويد آن است/پيامبر آنچنان در آسمانها ودر جهان برين نهان فرا رفته است و به خلوتخانه راز دوست نزديك شده است كه روزگار ، آن فرمانروا برهركس و هر چيز ،اورا فرموده است ((اي خواجه تا كجا پيش مي آيي ؟ بس كن !))كه نگاهي به سخن جبرئيل دارد كه راهنمون پيامبر در معراج بود ؛ اما زماني از فرا روي باز ماند و اورا گفت : ((اگر سرانگشتي پيشتر آيم ،پر وبالم خواهد سوخت.))

52-مستقيم:فلك مستقيم يعني فلك اطلس./ اشاره دارد به قصه معراج و رفتن جبرئيل همراه خواجه لولاك تا آنجاكه((فلما بلغ سدره المنتهي الي الحجب،فقال جبرئيل تقدم يا رسول الله ليس لي اجوز هذا المكان ولو دنوت انمله لاحترقت))(احاديث مثنوي ص143)/  منتهي: سدره المنتهي،و آن مقامي است كه تمام حقايق به آن منتهي مي گردد . نام اين مقام ((برزخ كبري)) است كه به جهت نهايت مراتب كمال و ترقي به اين نام متصف شده است .

53- خط:محمد لاهيجي گفت: خط اشارت است به ظهور آن حقيقت در مظاهر روحاني .ملا محسن فيض كاشاني گويد: خط عبارت است از ظهور حقيقت در مظاهر روحانيات. چنانكه خط بر رخ دميده ، عالم ارواح گرد ذات بر آمده چرا كه آن عالم مراتب وجود است به حق جل وعلا:

رخ اينجا مظهر حسن خدايي است                    مراد از خط  حيات كبريايي است

 رقم اول: منظور اولين آفريده خداوند كه قلم الهي عقل اول را نقش بست./اعلي: بالاتر وبرتر ، در عو مكان ومقام./ افق اعلي: نهايت مقام روح و آن حضرت احديت و الوهيت را گويند. نهايت سيران بر فلك وجود ومنتهاي اين در حضرت و احديت و عالم جبروت(اشارات) /علا: اشاره به آيه 4سوره قلم: (وانك لعلي خلق عظيم))

54-

55- سور: ديوار قلعه ،باره شهر ، ديوار قلعه وشهر پناه ./چشم سر: اشاره به معراج جسماني /

56- نودهزار اشارت : نود هزار اشاره ، نود هزار اظهار مطلب وسخن بصورت ايهام و بدون كلام .

57- ده يكي : در برابر ده دهي، زر وسكه اي است كه آميغ وناسرگي دارد ، واز هر ده بخش آن تنها يكي سره و ناب است ./ اولوالعزم:آن است كه اورا وحي و معجزه و كتاب باشد: نوح (ع)،ابراهيم(ع)، عيسي(ع)، موسي(ع) ، و محمد(ص) .(اشارات)/ كيميا: علم وصنعتي است كه روح ونفس اجسام ناقص را به مرتبه كمال رساند و في المثل قلع وسيم را زر مي كند در لغت فارسي به معناي مكر و حيله است زيرا اين علم خالي از فريبي نيست ./ كيميا: يكي از پنج دانش نهاني وباستاني است كه مي كوشيده اند به ياري آن زر بسازند . كيميا از واژه يوناني ((خميا )) به معني خاك سياه بر آمده است

58- روزنامه: گزارش روز و آنچه رويدادهاي روزانه را در آن مي نويسند به كار رفته است ./روزنامه دولت :تشبيه است ،اينكه پيامبر(ص) آن را به دلخواه خود مي نويسد و همواره آن رادر دسترس خويش دارد../والنجم اذا هوي: اشاره به آيه قرآن دارد كه خداوند در سوره النجم آيه 1 مي فرمايد : ((والنجم اذا هوي)):پيامبر روزنامه بختياري وكامكاري را در آستين از معراج به همراه آورده است واز سوره نجم كه داستان معراج در آن باز گفته شده است ،بر آن مهر نهاده است و آنرا استوار و بي چند وچون گردانيده است .

59- زمين:در اوستا ((زم)) و ((زمئي)) زمين ،وابسته به خاك ،گاه كنايه از بدن است ./هفت زمين :دربرابر هفت آسمان .استناد به آيه ((خداوند هفت آسمان و مانند آن زمين را بيافريد ))و بسياري از عرفا وحكما ،زمين را هفت طبقه مي دانند .محمود داراشكوه گويد: هنديها اين هفت طبقه زمين را بر روي هم مانند پوست پياز نمي دانند بلكه مثل پايه هاي نردبان تصور مي كنند./چهار امين : كنايه است از چهار يار پيامبر : ابوبكر ،عمر ،عثمان و علي(ع): پيامبر (ص) كه قطب دايره امكان و گرانيگاه هستي است ،با بازگشت به زمين آنرا استواري و آرامي بخشيده است وچهار يار خويش را از آنچه بر اوگذشته بوده است ،آگاه ساخته است .

60-چار حد: چهار سمت ،/ چهر عنصر: منظور آب وخاك ،باد وآتش است .

61- فنا:وحدت وجودي و مجذوب شدن عارف در حقيقت ذات الهي است .ابو سعيد خراز گفت: فناء در فناء بنده باشد از رويت بندگي. فناأ ، متلاشي شدن به حق است . رويت عبد مرعلت را براي قيام خدا برآن .(اشارات)

62- فيض:القاي امري در قلب به طريق الهام./ چون دل انسان مظهر حضرت الوهيت است وبه حسب قابليت و استعداديكه دارد آيينه شئونات غير متناهيه الهيه گشته است ،حبه دل آن نقطه خون سياه است كه در درون دل مي باشد كه اصل حيات است و از آن حيات و فيض بر جميع اعضاء مي رسد و با وجود آن خردي محل ظهور عظمت و كبريايي ح است

63- بدان كه نفس را چهار رتبه است: اول نفس اماره ،دوم مكاره،سوم سحاره،چهارم مطمئنه،نفس اماره آن است كه در بوته رياضت نگذاشته ،پوست هستي از او به دباغي باز نيفتاده و با خلق خدا به خصومت برخاسته و هنوز بر صفت سبعيت بمانده وپيوسته در پوستين خلق افتاده ،همه چيز را براي خود مي خواهد...اما نفس مكاره،فروتر از نفس اماره است و توانايي ايستادگي در برابر اراده مرد نداردوپيوسته در كمين است كه كي به مقصود برسد –نفس سحاره : گرد اهل حقيقت گردد و چون اورا به طاعات و رياضات استوار بيند گويد : به نفس خود رحم كن ،كه نفس تو بر تو حقي دارد !و چون مرد اهل فكر و تحقيق نباشد اورا از مقام حقيقت به مقام شريعت آورد ورخصت در پيش وي نهد و هر جا رخصت آمد ،آرامش نفس پديد آيد و از آنجا نفس قوت گيرد وبه اول قدم باز گردد و نفس اماره به بازديد او آيد...خلاصه آنكه نفس سحاره مرد را به گناه نمي دارد بلكه به طاعت دارد ولي چون مرد قدم در كوي طاعت نهد از عين طاعت وي رنگي برآرد و گويد: توبهتري از آن مرد شرابخوار فاسق!مرد در اين خود اعتقاد كند و خودرا به چشم پسند نگردو ديگران به چشم حقارت و ناپسند و سرانجام هلاكت باشد ؛اما نفس مطمئنه همان است كه پس از طاعت و رياضت و تهذيب و پاكي ،مخاطب حق قرار گرفته كه اي نفس مطمئنه به سوي خداي خود باز گرد كه هم خدا از تو خشنود وهم تو از خدا خوشنودي. /مطمئنه: تعبيربه((راضيه مرضيه))در آيه 28 سوره فجر توصيفي است براي روح مطمئنه ،بندگان خالص خدا كه به جوار قرب محبوب راه مي يابند نيز اشاره به همين معني است ، مي گويد : صاحب روح مطوئنه به سوي خدا باز مي گردد  در حالي كه هم او از خدا خشنود است و هم خدااز او خشنود و اينجا است كه فرمان ((فادخلي في عبادي)) (درسلك بندگانم در آي) به صورت تاج كرامتي بر فرق او نهاده مي شود ،چه افتخار بزرگي كه انسان مخاطب به خطاب (عبادي) (بنده ي خاص من) شود؟ آري اين است پاداش كساني كه از مرحله نفس اماره  ولوامه فراتر رفته وبه عالم ((نفس مطمئنه)) گام نهاده اند، هوسهاي سركش را رام كرده و شيطان را مهار زده و بر مركب تقوي و پرهيزگاري سوار شده اند.(ص296 پيام قرآن ) ((يا ايتها النفس المطمئنه،ارجعي الي ربك راضيه مرضيه،فادخلي في عبادي ،وادخلي في جنتي))/رضا:بشر حافي از فضيل عياض پرسيد: زهد بهتر است يا رضا ؟ گفت: رضا ،از آن كه راضي هيچ منزلت طلب نكند بالاي منزلت خويش. حرث گفت : رضا سكون دل است نزد تحت جريان حكم قضاي آسماني . ذوالنون مصري گفت : رضا شادي دل است به تلخلي حكم قضا ،وترك اختيار است پيش از قضا ، وتلخي نايافتن بعد از قضا ، و جوش زدن دوستي است در عين بلا .پير گفت: مقام رضا ،آنگه حاصل شود كه دل منشرح شود و انشراح دل از نور يقين تولد كند واز نور بصيرت دل تولد كند واز بصيرت دل ، رضا و چون محبت حاصل شود هر فعل كه از محبوب به وي رسد در موقع رضا و احماد افتد . رويم گفت: رضا آن است كه از حق تعالي بهشت نخواهد و از دوزخ نترسد و نجات نخواهد . جنيد گفت : رضا به قضا آن است كه بلا به نعمت انگارد.عبارت است از رفع كراهت و استحلاي مرارت احكام قضا وقدر . ومقام رضا بعد از عبور برمنزل توكل باشد.(اشارات)/وعلامت رضاي حق از بنده آن است كه بنده از حق راضي باشد كه ((رضي الله عنهم ورضو ا عنه )):سوره مجادله آيه 58

بي رضاي حق رضا جوئي خطاست                     چون توراضي گشتي اورا هم رضاست

زهــر نـــاكامي همي خور بي گلـه                     هــرگــدائي راكــجا ايـن حوصلــه

64- اميد: در پهلوي ((اميت))به معناي آرزو ،چشمداشت .

65- افضل : لقب خاقاني /مشاطه :آرايشگر / بكر : نو ،تازه ،دست نخورده/ احرار: جمع حر :آزادگان. مفهوم بيت : اي افضل اگر تو قرار است سخنان شيرين وزيبا را در قالي آرايش كني پس بهتر است آن را به آزادگان تقديم كني !           

                  كتابنامه:

1-       اسرار نامه، عطار نيشابوري ،تصحيح دكتر سيد صادق گوهرين ،چاپ 84

2-       رساله روح الارواح ،شيخ احمد سمعاني ،انتشارات زرين، چاپ آزاده 82

3-      مخزن العرفان در تفسير قرآن ، جلد دهم ،بانوي اصفهاني ، انتشارات نهضت زنان مسلمان

4-       فرهنگ منجد الطلاب

5-       اسرار توحيد،تاليف شيخ صدوق ،انتشارات علميه اسلاميه ،

6-       راهيان كوي دوست،شرح حديث معراج،محمد تقي مصباح يزدي ، چاپ صدف ،82

7-      پيام قرآن ،جلد 2 و3،استاد مكارم شيرازي، چاپ 84 ،ناشر دارالكتب الاسلاميه .

8-برهان قاطع ،محمد حسين خلف تبريزي، بسال 1062،كتابخانه زوار ،تهران 1331 شمسي ،چاپ سينا تهران      

9- خوان الاخوان ، ناصر خسرو ،تصحيح علي اكبر قويم ،چاپ اول 84

10- فرهنگ لغات وتعبيرات خاقاني ،دكترسجادي، چاپ دوم 82

12-فرهنگ اشارات ادبيات فارسي ،دكتر سيروس شميسا،چاپ اول 77

13- تفسير موضوعي قرآن كريم، ج 9 ، آيت الله جوادي آملي ،چاپ اول 76

14-احاديث مثنوي ، بديع الزمان فروزانفر ، انتشارات امير كبير ، تهران 61        

15-گزارش دشواريهاي خاقاني ،دكتر مير جلالدين كزاري،نشر مركز ،چاپ دوم 86

16-اشارات( فرهنگ اصطلاحات صوفيه )حيدر شجاعي ،انتشارات مجد ،چاپ اول 79

17- فرهنگ اصطلاحات عرفاني ، دكتر دانش پژوه ،،نشر پژوهش                                                                                                                                                                                                                          

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و یکم آبان 1388ساعت 22:34  توسط فاضل  |