عشق در ابتدای احوال و هنگام یار شدن با روح سفرهای گوناگونی انجام داد و تمام صحرای هستی را زیر پا نهاد وآنجایی را که باید می یافت یافت و ماندگار شد تا با همسفرش به عرش اعلی برسد
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  سه شنبه هفدهم آذر 1388ساعت 19:51  توسط فاضل  | 
عید ولایت امیرالمو منین علی علیه السلام بر تمامی مسلمین جهان مبارک باد امید است که در سراسر جهان عدل و عدالت علی (ع) بو سیله منجی عالم بشریت ونائب برحقش امام زمان مهدی موعود(عج ) حاکم شود .
+ نوشته شده در  جمعه سیزدهم آذر 1388ساعت 18:5  توسط فاضل  | 

حج از زيباترين و باشكوهترين نمايش ستايش خالق است كه بشريت در اين ماه در كنار كعبه ي الهي بر پاي مي كند.حج عظيم ترين كنگره ي توحيدي است كه در آن اخلاص و صفا و يكرنگي به حد اعلاي خود مي رسد . حج صحنه ي اتحاد عالم مسلمانان است . حج بزرگترين قربانگاه نفس است كه در روز عيد قربان پاكي دلها به حد و مرتبه ي مر سد كه باور بشريت از آن قاصر است


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  سه شنبه دهم آذر 1388ساعت 21:24  توسط فاضل  | 
روزگاریست همه عرض بدن میخواهند

همه از دوست فقط چشم و دهن میخواهند

دیو هستند ولی مثل پری می‌پوشند

گرگ‌هایی كه لباس پدری می‌پوشند

آنچه دیدند به مقیاس نظر می‌سنجند

عشق‌را همه با دور كمر می‌سنجند

خب طبیعی ست كه یك روزه به پایان برسد

عشق‌هایی كه سر پیچ خیابان برسد

+ نوشته شده در  دوشنبه نهم آذر 1388ساعت 19:3  توسط فاضل  | 
برای داشتن زندگی موفق و بدون دغدغه و دخالت نابجای دیگران باید راز دار بوده و با افراد اهل مشورت ودلسوز مشورت و راز داری نمود
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  دوشنبه نهم آذر 1388ساعت 19:2  توسط فاضل  | 
رابطه ی محب و محبوب همچون رابطه ی عاشق و معشوق در ادبیات جایگاه خاص خود را دارد
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  چهارشنبه چهارم آذر 1388ساعت 22:59  توسط فاضل  | 
مفهوم وصال و فراق در ادبیات و شکل گیری مفاهیم ادبیات مورد بررسی قرار گرفته و از نظر بزرگان و عرفا مورد بررسی قرار گرفته است


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  چهارشنبه چهارم آذر 1388ساعت 22:15  توسط فاضل  | 

آنگونه که عرفا و علمای اهل عرفان می دانند عاشق به مرحله ای می رسد که جز معشوق هیچ کس را نمی بیند و هر آنچه را که مشاهده می نماید از چشم محبوب و معشوق خود می بیند


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  سه شنبه سوم آذر 1388ساعت 18:36  توسط فاضل  | 
درباره معشوق چه می دانیم ؟ رابطه ی معشوق مجازی و معنوی در ادبیات و عرفان را بدانیم
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  دوشنبه دوم آذر 1388ساعت 18:51  توسط فاضل  | 
عاشق یعنی چه ولفظ و معنای آن در ادبیات عامیانه و ادبیات عرفانی چیست و نقش این واژه در ادبیات تا چه حد است؟
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  دوشنبه دوم آذر 1388ساعت 18:47  توسط فاضل  | 
عشق چیست؟ و رابطه بین عاشق و معشوق و نفس و شیطان در ادبیات چگونه است؟ که در ادامه مطلب به طور اختصار به آن اشاره شده است.
ادامه مطلب
+ نوشته شده در  یکشنبه یکم آذر 1388ساعت 19:12  توسط فاضل  | 

ادبيات مقايسه اي :

«ادبيات تطبيقي سبكي نوين از سبكهاي پژوهشي ادبي است كه در برخي از دانشگاههاي غرب در آغاز دوران جديد گام به عرصه ي وجود نهاده است .اين بدان معنا نيست كه اين فن ،كاملا نوظهور است ،بلكه از گذشته هاي دور ادبا در سرزمينهاي مختف به انواع پژوهشهاي تطبيقي مي پرداختند .ليكن ،گسترش شيوه هاي پژوهشهاي ادبيات تطبيقي وكوشش در تحكيم مباني آن ره آورد جديد است .»[1] مقايسه، عبارت است از:«تحقيق در باب روابط و مناسبات بين ادبيات الملل واقوام مختلف جهان .در ادبيات  مقايسه اي آنچه مورد نظر محقق ونقاد است،نفس اثر ادبي نيست ،بلكه تحقيق در كيفيت تجلي وانعكاسي است كه اثر ادبي يك قوم در ادبيات قوم ديگر پيدا مي كند ؛يا به عبارت ديگر تحقيق درباره ي آن تصرف وتدبيري است كه هر قومي در آنچه ازآثار ادبي قومي ديگر اخذ واقتباس مي كند ،به عمل مي آورد .ادبيات تطبيقي در پي آن است تا معلوم كند كه كدام يك از آثار ،تحت تاثير ونفوذ اثر ديگري به وجود آمده است؛ وحدود تاثير هراثري در آثار نويسندگان اقوام ديگر چيست .»[2]

 


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  یکشنبه یکم آذر 1388ساعت 19:5  توسط فاضل  | 

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

رمل مثمن محذوف

 

 

دل بتحفه هركه او در منزل جانان كشد                                     از وجود نيستي بايد كه خط برجان كشد

جانان: صفت قيومي را گويند،كه قيام جمله موجودات بدوست ،اگر آن دقيقه پيوسته موجودات نبودي ،هيچ چيز موجود نشدي و بقا نيافتي(اصطلاحات عراقي)/خط: عالم غيب را گويند(اصطلاحات عراقي) /كشد:شكل تاريخي مضارع التزامي / بيت داراي تشبيه مضمر است

در نوردد مفرش آزادگي از روي عقل                                       رخت   بدبختي  زدل از خانه احزان كشد

آزادي: رهايي ،وارستگي،فارغ شدن بال، در عربي ((حريت))؛در عرفان خلاصي عارف از قيود هرآنچه جز خداست ،مرادف رندي ،مقام محو وفناي عاشق از ذات وصفات خود در ذات وصفات معشوق.(اشارات صوفيه)/خانه: خودي خود را گويند كه غيبت وجود است (اصطلاحات عراقي)/مفرش آزادگي و رخت بدبختي و خانه احزان : اضافه استعاري . /درنوردد:شكل تاريخي مضارع التزامي پيشوندي (در)/ كشد: شكل تاريخي مضارع التزامي./رخت: تعلقات اعمال وافعال قوي(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)

گرچه دشوار است كار عاشقي بهر دوست                             از محبت بردل وجان رخت عشق آسان كشد

  بهر:حرف اضافه مركب/كشد: شكل تاريخي مضارع التزامي /رخت عشق: اضافه استعاري

رهروي بايد كه اندر راه ايمان پي نهد                                     تا زدل پيمانه غم  بر سر  پيمان           كشد

پيمانه: باده حقيقت ،چيزي را گويند كه در وي مشاهده انوار غيبي  وادراك معاني كنند كه دل عارف باشد ./پيمانه غم : اضافه تشبيهي ./غم: بند اهتمامطلب معشوق را گويند.(اصطلاحات عراقي)/پيمان : عهد./پي نهد: شروع كند،/ اندر: شكل تاريخي (در) /پي بنهد:شكل تاريخي فعل مضارع التزامي/شكل تاريخي مضارع التزامي بكشد

دين وپيمان و امانت در ره ايمان يكيست                                مرد كو  تا فضل دين   اندر ره    ايمان كشد

امانت:مقصود از وجود انسان معرفت بود و آنچه حق تعالي آن را امانت خواند معرفت است وقابل تحمل بار امانت انسان آمد و معرفت در دين تعبيه شد ،چندانكه آدمي را از دين برخورداري بيش است اورا معرفت زيادت است و هركه از دين نصيبه نيست از معرفت بي نصيب است،امانت عبارت از اطاعت حق است . (اشارات صوفيه)/ اندر شكل تاريخي (در) /كشد شكل تاريخي مضارع التزامي بكشد

لشكر (لاحول )را بند قطعيت بگسلد                                        وز   تفاوت   برشعاع   شرع شادروان كشد

لاحول: لا حول ولا قوه الا بالله  گفتن./بند: زنجير ./بند قطعيت: اضافه استعاري/ شعاع : پرتو ، روشني،/شرع: دين ومذهب راست و آشكار ،دين وآيين وكيش (ف. لغات وتعبيرات خاقاني)/شعاع شرع: اضافه تشبيهي ./را فك اضافه است/ بگسلد مضارع التزامي/ كشد:شكل تاريخي مضارع التزامي بكشد/تكرار حرف(ش)/شادروان : تركيب اضافه مقلوب (روان شاد)

خلق پيغمبر كجا تا از بزرگان عرب                                        جور رنج    ناسزايان   از پي   يزدان    كشد

حذف فعل به قرينه معنوي /ازپي:حرف اضافه مركب به معني (براي)/ كشد:شكل تاريخي مضارع التزامي بكشد/جمع بستن صفت با (ان) در بزرگان.

صادقي بايد كه چون بوبكر در صدق وصواب                         زخم مار وبيم  دشمن از بن    دندان     كشد:

صدق:ابن اسباط گفت: صدق را علامات است : دل با زبان راست داشتن و قول با فعل برابر داشتن وترك طلب محمدات اين جهان گفتن ورياست ناگرفتن و آخرت را بر دنيا گزيدن ونفس را قهر كردن ،جنيد گفت : صدق صفت صادق است و صادق آن است كه چون اورا بيني چنان بيني كه شنوده باشي .خير او چون معاينه بود بل كه خير او اگر يك بار به تو رسيده باشد ، همه عمرش هم چنان يابي و صديق آن است كه پيوسته بود صدق او در افعال و اقوال و احوال .ذوالنون مصري گويد : صادق آن بود كه زبان او به صواب و به حق ناطق بود و نيز گفت : صدق شمشير خداست.(اشارات صوفيه )/صواب: حق ،درست،لايق.

كشد: شكل تاريخي مضارع التزامي بكشد./ حذف فعل در مصرع اول به قرينه معنوي

يا نه چون عمر كه در اسلام بعد مصطفي                                از عرب لشگر جيحون سوي تركستان كشد

 شكل تاريخي مضارع التزامي بكشد

پارسايي كو كه در محراب و مصحف بيگناه                          تا   زغوغا   سوزش شمشير چون عثمان كشد

محراب: در لغت از((حرب)) به معناي مكان رزم و مجاهده با نفس است (اشارات صوفيه)/كشد: شكل تاريخي مضارع التزامي بكشد

حيدر كرار كو كاندر مصاف از بهر دين                         در صف   صفين   ستم از  لشكر   مروان كشد

 اندر شكل تاريخي (در) /از بهر :حرف اضافه مركب (براي) شكل تاريخي مضارع التزامي بكشد

 

مفعول مفاعيل مفاعيل مفاعيل

هزج مثمن اخربمكفوف

 

مارا زمه عشق توسالي دگر آمد                                     دور از ره هجر تو وصالي دگر آمد

هجر: الفات به غير حق./وصال: مقام وحدت را گويند،مع الله در سراوضرا./((ي))در سالي وحدت است ./ آمد به معني رسيد

در ديده خيالي كه مرا بد ز رخ تو                                 يكباره همه رفت و خيالي دگر آمد

ديده: اعتقادي را گويندكه از مقام تفرقه سر بركرده باشد (اصطلاحات عراقي) /خيال : پندار ،گمان ،وهم را گويند ؛صورتي كه در خواب يا بيداري به ذهن آيد(اشارات صوفيه)/يكباره : قيد./همه ك صفت مبهم /بد :شكل تاريخي بود

برمركب شايسته شهنشاه شكوهت                                برتخت دل من بجمالي دگر   آمد

تتابع اضافات در دو مصرع ، اضافه تشبيهي /جمال : اوصاف لطف ورحمت خداوند . آن است كه اهل وصل به سوي آن جلب شوند .صفت رحمت و الطاف مقام الهي (اشارات صوفيه)

شد نقص كمالي كه مرا بود بصورت                               در عالم تحقيق كمالي دگر     آمد

نقص: كمي ./ كمال:محمد لاهيجي گويد : كمال عبارت از حصول جمعيت جميع اسماي الهيه و حقايق كونيه است

 :را در معناي مالكيت داشتن

برطبل طلب مي زدم از حرص دوالي                              ناگاه   بر آن طبل  دوالي دگر آمد

طبل: اشاره به آشكار شدن راز دارد ،رسوايي ،گاه هم تهي و پوچي ./طلب: در معناي جستن و خواستن ودر اصطلاح صوفيه جستجو كردن از مراد است ومطلوب.(اشارات صوفيه) دوال : پوست حيوانات (فرهنگ اشارات ادبيات ).

از سينه نهال امل از بيم بكندم                                       با ميوه   انصاف  نهالي  دگر     آمد

آوردن متمم در ابتدا،/ آوردن( باي) تاكيد برسر فعل ماضي ساده /نهال امل وميوه انصاف : اضافه تشبيهي .

برعشوه زمن رفت بتعريض نكالات                             آسوده بتصريح  نكالي   دگر     آمد

عشوه: ناز وكرشمه معشوق را گويند(اشارات صوفيه)/ نكال: عذاب ،سزا  ./ زمن رفت: از من سرزد

درصف صفا حيدر اقبال بچشمم                                   بر   دلدل  دولت  بدلالي   دگر  آمد

صفا: صافي شدن وخلوص و يكرنگي است ،نزد صوفيه سالكي را گويند كه دور از غل وغش و كدورت بوده و ظاهر وباطنش يكي باشد (اشارات صوفيه)/ دلدل: ماده استري شهباء كه از آن پيامبر (ص) بو د./دولت: ثروت ومال ، نقيض نكبت ،مال اكتسابي ،موروثي ./دلال : واسطه بين فروشنده و خريدار.(ف . لفات وتعبيرات خاقاني)/دلدل دولت : اضافه تشبيهي

 

مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن

هزج مثمن سالم

 

الابرخيز مهرويا كه باد مشك بيز آمد                     همه لشگر گه غم را مفاجا و گريز آمــد

الا: حرف هشدار./ الف  در مهرويا : (الف) در بيان تفخيم است ./مشك بيز : صفت فاعلي ./مهروي: تشبيه روي معشوق به ماه /لشگر غم : اضافه استعاري./ غم: بند اهتمام طلب معشوق را گويند (اصطلاحات عراقي)/باده: عشق را گويند وقتي كه ضعيف باشد و اين از براي عوام است در بدايت سلوك../مفاجا: ناگاه وناگهاني(ف. لغات وتعبيرات خاقاني) . باد: از ريشه ((وا)) به معناي وزيدن در پهلوي ((وات)) در اوستا ((واته)).به فيض ،امدادات غيبي ،گاه هم به غرور وخودخواهي اشاره دارد (اشارات صوفيه) حرف صوت  /مهرويا :  (الف) منادا /را به معني( براي)

الا برخيز يا ساقي بيار آن باده باقي                      يكي پر جام زرين را كه برصف تيغ تيز آمد

 حرف صوت// افزودن (ي) به يكي./باده : نوشيدني سكر آور ؛اشاره به عشق و مي معرفت است .گاه كنايه از عشق صوفيان مبتدي است ./جام: كنايه از دل عارف كه سرشار از معرفت به حق وعشق الهي است(اشارات صوفيه)

يكي شب برهواي دل بروز آورد نتوانم                بـدان ماند كه موذن را بمــا دل برستيز آمد

 افزودن (ي) به يكي نكره/نتوانم: شكل تاريخي منفي مضارع اخباري/آورد: مصدر مرخم آوردن/مي ماند شكل تاريخي مضارع اخباري/را فك اضافه است/بر حرف اضافه به معني (به)

الا يا باد شبگيري رسولي كن سوي موذن                 هنوز ايــن دل   نيـاراميد بـانگ خيز  خيز آمد

الا : حرف صوت  /كن  فعل امر تاريخي بكن / شكل تاريخي ماضي نقلي منفي / خيز خيز : تكرار فعل .

اگر بيدادئي كردم دو صد بيدادغم خوردم              نه عشق آيين من آوردم كه چندين رستخيز آمد

عشق آيين:اضافه مقلوب/ عشق: افراط محبت است .

زديده در برآوردم بدامن در بگستردم                    چـو در دامـن نگه كـردم عروسي را جهيز آمـد

دو حرف اضافه براي يك متمم : ز...در و ب ...ر /را به معني براي حرف اضافه/ديده: سه ديده است عارف را: ديده سر بيند و آن لذت راست،وديده دل و آن معرفت راست و ديده جان مشاهدات راست (اشارات صوفيه)/عروس: پري رويان ،حوريان ،دلبران ،هم كنايه از جهان مادي است ،زني كه تازه زناشويي كرده در مقابل داماد.(ف .لغات وتعبيرات)

نشابوري است معشوقم چو اصل از خاك او دارد        و ليكن چون سخن گويد تو گويي از شنيز آمد

 آوردن نهاد در پايان جمله/گويد :شكل تاريخي مضارع التزامي بگويد /گوئي:شبه جمله براي فرض وشبيه است /تقديم فعل بر مسند اليه /گوئي: فرض وبراي تشبيه است .

 

مفعول مفاعيل مفاعيل مفاعيل

هزج مثمن اخربمكفوف

 

تا تافته زلفين تو برگوش نهادند                                 عشاق ترا غاليه بر دوش نهادند

غاليه: نسيم عنايت الهي كه از مهب رحمت و شمول رافت به مشام مشتاقان لقا رسد (فرهنگ اصطلاحات عرفاني ،دانش پژوه)

زلف: غيب هويت حق كه كسي را بدان راه نيست . زلف در اصطلاح صوفيه چند معنا دارد : مرتبه امكان از كليات و جزئيات ومعقولات و محسوسات و ارواح و اجسام و جواهر واعراض ،دوم كنايه از ظلمت وسياهي كفر،سوم غيبت هويت كه هيچ كس را بدان راه نيست (ف .اصطلاحات عرفاني ،دانش پژوه)/گوش: استعداد قبول گفته الهي./تافته زلفين :صفت وموصوف مقلوب ودر معني اسرار الهي/را فك اضافه

من حلقه فرمان تو در گوش كشيدم                          تا حلقه زلف تو برين گوش نهادند

حلقه: نشستن صوفيان دور هم براي ذكر و سماع /حلقه فرمان: اضافه استعاري

از جور توپيراهن عشاق قبا شد                                  تا   نام   ترا سرو قبا پوش  نهادند

جور: باز داشتن سالك از عروج،/قبا : لباس بلند مردانه،قبا پوش: پوشنده قبا (اصطلاحات عرفاني،)/سرو : از درختان خوش قد وبالا كه معشوق را به آن تشبيه كنند./تا : حرف ربط./اوردن متمم در ابتداي مصرع../سرو قبا پوش : اضافه تشبيهي .

تا گرد مه غاليه زنجير نهادي                                    زنجير برين عاشق مدهوش نهادند

زنجير: بند ومانع ./مدهوش: استهلاك ظاهر و باطن در عشق (فرهنگ اصطلاحات عرفاني)

در وقت ملاحت زپي فتنه و آشوب                           در كـام لب تو شـكر و نوش نهادند

وقت: آن بود كه بنده بدان از ماضي و مستقبل فارغ شود./ملاحت: بي نهايت كمال الهي را گويند كه هيچ به نهايت آن نرسد تا مطمئن نشود(اصطلاحات عراقي)لب: كلام را گويند./شكر: شيريني،لب معشوق،بوسه،شيرين،مطبوع./ لب شكري: كلام منزل را گويند كه انبيا را باشد به واسطه ملك واوليا را به واسطه تصفيه.(اصطلاحات عراقي)

 زپي : حرف اضافه مركب

 

 

 

 

 

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات

رمل مثمن محذوف

 

جادوان از چشم مستت، هرزمان افسون برند                        روميان از بند زلفت، بند ديگر گون برند

چشم: صفت بصر الهي./زلف: غيبت هويت را گويندكه هيچ كس را بدان راه نيست./مست:عبارت از حيرت و وله است كه در مشاهده جمال دوست ،سالك صاحب شهود را دست مي دهد،(اشارات صوفيه)اهل جذبه وشكر ،سر مستي عارف كامل از باده هستي مطلق واز خود بيخود شدن .(ف .اصطلاحات عرفاني)/افس.ن : خواندن كلماتي باشد مر عزايم خوانان وساحرانرا جهت حصول مقاصد خودوبه معني حيله وتزوير هم هست (برهان قاطع)/آوردن قافيه مياني :(مستت وزلفت/كويت ووصالت/ مي برند: در هر دومصراع شكل تاريخي فعل مضارع اخباري

خوبرويان بر سركويت، مجاور مانده اند                               تا   زدرياي   وصالت،   لؤلؤ  مكنون   برند

كوي: مقام عبوديت را گويند./وصال: مقام وحدت را گويند،مع الله در سرا وضرا ./ لؤلؤ مكنون: مرواريد گرانبها كه بايد آن را از دستبردديگران پنهان داشت .گاه كنايه از سر پنهان يا حمت نهفته هستي وحق است (اشارات صوفيه)/تا : حرف بط /مي برند:شكل تاريخي فعل مضارع اخباري

روز رستاخيز راماند، سراي وكوي تو                                  صدهزاران عاشق از كويت ،همي افزون برند

مي ماند:شكل تاريخي فعل مضارع اخباري/ همي برند:شكل تاريخي فعل مضارع اخباري(مي برند)/آوردن جزئي از جمله ميان فعل و پيشوند فعل(همي افزون برند)

اي عجب چندين هزاران، دل كه در ميدان تست                  هيچ  هشياري  نبيني ،كز درت بيرون  برند

ميدان: مقام شهود معشوق.مقام لاهوت،مقام شهرت وتعين./(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/هشياري: صحو،بيرون شدن عاشق از حال مستي غلبه عشق  ،مقام توحيد ،صحو اول .(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/بيرون : عالم ملك

چندين : صفت شمارشي مبهم /نمي بيني مضارع اخباري منفي/ مي برند:شكل تاريخي فعل مضارع اخباري

زلف رنگ آميز آن دلبر، تو گوئي هرزمان                         لشكر كفر از رخش، ايمان همي يكسون برند

دلبر: صفت قابضي را گويندبه اندوه ومحبت در دل ./كفر:تاريكي در عالم تفرقه را گويند ./رنگ: كنايه از رسوم وتعلقات وقيود بشريت (فرهنگ اصطلاحات عرفاني) ،رنگ آميز: نيرنگ باز وحيله ساز (لغات وتركيبات عراقي نامه)/ رخ:تجليات محض،مظهر حسن ذاتي وتجليات جمالي (فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/ايمان : مقدار دانش به درگاه حق تعالي(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/

  همي برند:شكل تاريخي فعل مضارع اخباري( مي برند)

عالمي در عشق او، جان و جهان در باخته                           ترسم از تاب فراقش، چشم ودل پر خون برند

عشق: محبت مفرط،عشق افراط در محبت و((هميان)) افراط در عشق است . عشق آتشي در دلها  است كه هر چيز از محبوب را مي سوزاند(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/ترسم : يقين دارم./ تاب: پيچ وتاب موي،كنايه از راه تاريك وپرپيچ وتاب سلوك (اشارات )/فراق: جدايي عاشق ومعشوق ./عالمي : مجاز ،علاقه كل وجزء ./درباختن: محو كردن اعمال گذشته از نظر باطن/فراق: غيبت از مقام وحدت   (فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/حذف فعل به قرينه معنوي (درباخته است)/ ببرند:شكل تاريخي فعل مضارع التزامي.

 

 

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

مجتث مثمن مخبون

 

مرا لبان توبايد، شكر چه سود كند                                       بجاي مهر تو، مهر دگر، چه سود كند

لب: كلام را گويند./شكر: شيريني،لب معشوق،بوسه،شيرين،مطبوع./ لب شكري: كلام منزل را گويند كه انبيا را باشد به واسطه ملك واوليا را به واسطه تصفيه.(اصطلاحات عراقي)/مهر: ميل و محبت به اصل خود با وجود علم وآگاهي  از يافتن مقصد .(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)

را حرف اضافه (براي)/به كار بردن نشانه جمع (ان)به جاي (ها)بي جان بكار رفته است / شكل تاريخي  مضارع اخباري

مرا تو راحت جاني، معاينه نه خبر                                       كجا  معاينه  باشد، خبر چه سود كند

راحت : وجود امري كه موافق اراده دل باشد ، جان : كنايه از نفس رحماني وتجليات حق .(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/معاينه: در لغت به معني ديدن است ،معاينات سه گونه اند: نخست معاينه ابصار،دوممعاينه عين القلب،سوم معاينه عين الروح (اصطلاحات عرفاني ،عراقي نامه)  را : فك اضافه است / شكل تاريخي  مضارع التزامي/

اگر حذر كنم از عشق تو و گر نكنم                                  قضاي بد چو بيايد، حذر چه سود كند؟

حذر:نتيجه خوف است . پس همواره بر حذر باشيد تا آسيبي به شما نرسد . وبالاترين حذرها آن است كه از خويش بر حذر باشيم .(اشارات صوفيه)/قضا:حكم و مشيت الهي را گويند (اشارات صوفيه)/كنم: شكل تاريخي  مضارع التزامي /نكنم :مضارع منفي/ كند:شكل تاريخي  مضارع اخباري

سپر بپيش نهاديم تير ظلم ترا                                         چو تير برجگر آيد، سپر چه سود كند؟

سپر: آلتي فلزي  ومدور كه بهنگام حمله دشمن آنرا محافظ اعضاء بدن قرار مي دادند،به راه رو وپ1ايمال كن.(برهان قاطع )جگر:غصه وغم ورنج محنت  ./ظلم: نهادن چيزي است به جايي كه نه جاي آن بود ودر خور آن(اصطلاحات عرفاني ،عراقي نامه)/را فك اضافه/ بيايد: شكل تاريخي مضارع التزامي/كند: شكل تاريخي  مضارع اخباري./سپر وتير : مراعات نظير./تير ظلم : اضافه استعاري./آيد: مضارع التزامي (بيايد)

 

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

رمل مثمن محذوف

برمه از عنبر همي ، معشوق من چنبر كند                            هيچكس ديدي كه برمه چنبر از عنبر كند؟

معشوق: حق تعالي را گويند از آن جهت كه مستق دوستي از جميع وجوه اوست كه از جلوات انوار وجودي اش تمام موجودات حيران وسرگردانند(اصطلاحات عرفاني  عراقي نامه)/ عنبر: ماده اي خوشبو به رنگ خاكستري يا سياه كه از روده يا معده ماهي عنبر گرفته مي شود (واژه نامه ديوان حافظ)/چنبر: محيط دايره را گويند مطلقا اعم از چنبر دف و چنبر گردن وافلاك وغيره ودور كردن وچرخ زدن را نيز گويند وبه معني حلقه هم آمده است

 همي كند :شكل تاريخي مضارع اخباري ميكند/كند ؛شكل تاريخي مضارع التزامي/ بيت داراي صنعت اغراق  والتفات است .

گه زمشك سوده نقش آرد بر آفتاب                                  گه عبير   بيخته    بر   لاله   احمر      كند

عبير: ماده معطر مركب از مشك وگلاب و صندل وزعفران (واژه نامه ديوان حافظ )/مشك: بوي خوش ،نافه آهو./ نقش: اثر،تصنيف،صورت كشيدن،تصوير ،شكل(واژه نامه ديوان حافظ) /بيخته : صفت مفعولي  از بيختن ،به معني :الك كردن والك شده  ودر اينجا صاف شده است (ف .گزيده فارسي)/لاله احمر: لاله سرخ رنگ و آتشين است و از اين رو با خون تناسب دارد (ف .اشارات ادبيات فارسي .دكتر سيروس شميسا) / بيت داراي اغراق است .

مضارع اخباري شكل تاريخي/بيخته از بيختن +ه =صفت مفعولي ساخته است /كند شكل تاريخي مضارع اخباري

گرد زنگارش پديد آمد همي بربرگ گل                            ترسم   امسالم  بنفشه  از سمن سر بركند

زنگاري: سبز رنگ ./سمن : ياسمن ،از گلهاي معطر ./

 جابجايي ضمي متصل// همي آمد شكل تاريخي مضارع اخباري (مي آمد)/ ترسم شكل تاريخي مضارع اخباري (مي ترسم)/فعل مضارع اخباري پيشوندي

اي دريغا ! آن پريرو از نهيب چشم بد                                    سوسن  آزاده  را ، در زير  سيسنبر   كند

پري: در عرفان مظهر لطافت و كمال وزيبايي است .(اشارات صوفيه)  سوسن :گلي است با برگهاي باريك ودراز وگلهاي زيبا و خوشبو به رنگهاي سفيد وزرد و...،گلبرگها و كاسبرگهاي ان شبيه زبان است ، سوسن آزاده: سوسن سفيد راست قامت.(واژه نامه ديوان حافظ )  سيسنبر: گياهي است از تيره نعناعيان كه داراي نوعي ساقه  خزنده هوايي و ساقه زير زميني است و اين ساقه در فواصلي ريشه توليد كرده ودر مقابلش يك ساقه هوايي خارج مي شود و به اين ترتيب  گياه تكثير مي يابد برگهايش متقابل ،بيضوي،نوك تيز ،دندانه دار،و كمي پوشيده از كرك به درازاي 4تا 7 سانتيمتر ورنگ گلها قرمز يا كم وبيش ارغواني مايل به بنفش است (ف .لغت معين)/ (الف) كثرت/ كند شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)

هركه ديد آن خط نورسته، بدان ياقوت سرخ                          عاجز آيد ، گر صفات   رنگ  نيلوفر كند

ديد : شكل تاريخي مضارع التزامي (ببيند) ودر اصطلاح عرفا،ديد:اعتقادي را گويند كه از مقام تفرقه سربركرده باشد (اصطلاحات عراقي ) /خط:موي تازه رسته ي صورت ،موي نرم ونازك چهره ،موي تنك بناگوش (واژه نامه ديوان حافظ) ودر اصطلاح عرفا: عالم الغيب  را گويند(اصطلاحات عراقي) /ياقوت: از گونه سرخ رنگ كروندوم كه در جواهرسازي بع عنوان سنگ قيمتي كاربرد دارد(ف معين) نزد صوفيان نفس كلي است ،جوهر نفسي كه از صفات امارگي و لوامگي و ملهمگي پاك شده باشد و به صفت صفاي عدالت اتصاف يافته باشد (فرهنگ اصطلاحات عرفاني)  وكنايه از لب معشوق است /عاجز: ناتوان، درمانده ./نيلوفر: گياه علفي،داراي گلهاي زرد ،سفيد ،يا رنگارنگ  وماده لعابي فراوان كه كاربرد دارويي دارد(ف .معين) / كند شكل تاريخي مضارع التزامي (بكند) /تشبيه مضمر در مصرع اول و ياقوت سرخ استعاره از لب مشوق است / هركه : صفت مبهم .

خيز! تا يكچند برديدار او باده خوريم                                      پيش از آن كش، روزگار بي وفا كيفر كند

ديدار: رؤيت حق به چشم دل،ملاقات مرشدكامل و معشوق به چشم سر وسر/باده:: عشق صوفيان مبتدي /(ف .اصطلاحات عرفاني )/كيفر: سزاي كار بد ،مجازات.(ف .معين)

 فعل امر تاريخي بدون پيشوند امر (برخيز)/ شكل تاريخي مضارع التزامي (بخوريم)/يكچند:صفتي كه جانشين موصوف شده است / جابجايي ضمير متصل (كيفرش)/شكل تاريخي مضارع التزامي (بكند)

مهره بازي دارد اندر لب، كه همچون بوالعجب                          گه عقيق  كاني  و ، گه در و گه شكر كند

مهره: قطعه اي سنگ يا چوپ يا شيشه يا فلز به شكل گوي يا دايره كوچك، كنايه از  ستاره ودندان معشوق  (كنايات وامثال وحكم عراقي) /عقيق: سنگ معدني به رنگهاي گوناگون كه به طور متحد المركز يا مسطح قرار گرفته اند ./شكر : استعاره از لب معشوق/در: مرواريد گرانبها ./ اندر: شكل تاريخي در/ شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

چشم جان آهنج دل، الفنج جادو بند او                                      جادويي داند مگر، كز جزع من عبهر كند

چشم جان : اضافه استعاري/ آهنج: آهنگ ./الفنج: گرد آوري ،اندوختگي .(ف . معين)/بيت داراي تكرار حرف (ج) وتعقيد لفظي ./چشم: صفت بصر الهي /جان: كنايه از نفس رحماني و تجليات حق / جزع: بي صبري كردن ،ناشكيبايي ./ عبهر: پرگوشت،دراز ونازك وخوش تن،،استعاره از چشم است ./ شكل تاريخي مضارع اخباري (مي داند /مي كند)

آفرين بادا برآن روئي ،كه گر بيند پري                                   بي گمان از رشگ رويش ،خاك را بستر كند

 شكل تاريخي مضارع التزامي (ببيند)/ (الف) در بادا دعايي است كه در گذشته كاربرد داشته وامروز هم گاهي اوقات به كار مي رود / شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)/خاك را بستر كردن: كنايه از مردن

اين چنين دلبر كه گفتم، در صفات عشق من                               گه  دو چشمم  پر زآب و، گه رخم زر كند

 كند: شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند) /زر : كنايه از زردي صورت ،ودر اصطلاح صوفيه ،رياضت را گويند و مجاهده را(اصطلاحات عراقي) /دلبر: صفت قابضي را گويند به اندوه و محبت در دل (اصطلاحات عراقي)/رخ: تجليات مخصوص/عشق: محبت مفرط( اصطلاحات عراقي)

گاه چون عود بسوزد ،گه گدازد چون شكر                                 گه چو زير چنگم اندر چنگ رامشگر كند

عود: چوبي باشد سياهرنگ كه بجهت بخور سوزانند و نام سازي هم هست (برهان قاطع)چنگ : نام سازيست مشهور ،منحني وخميده را نيز گويند(برهان قاطع)/رامشگر : مطرب وخنياگر را گويند كه خواننده وسازنده باشد(برهان قاطع)/بيت تشبيه مضمر دارد

 شكل تاريخي مضارع اخباري (مي سوزاند/مي گدازد)/شكل تاريخي در/ شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

گه كند برمن جهان، همچون دهان خويش تنگ                    گه تنم چون موي خويش، آن لاله رخ لاغر كند

دهان: از لحاظ صوفيه،صفت متكلمي را گويند ظاهرا .(اصطلاحات عراقي )/موي: ظاهر هويت است يعني وجود كه همه كس را به معرفت وجود او علم حاصل است وبدان راه نيست (اصطلاحات عراقي)/لاله: نتيجه معارف را گويند كه مشاهده كنند(اصطلاحات عرفاني )/رخ: چهره ،رخسار ،تجليات مخصوص ./دهان تنگ: دهان كوچك يا شيرين ،صفت متكلمي را گويند به طريق تقديس از فهم ووهم انساني (اشارات)/تشبيه تن به موي./ اندرشكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)وآوردن فعل در ابتداي جمله / شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

گاه چون ذره نشاند، مرمرا اندر هوا                                           گه  رخم از اشك چشمم  ، زعفران تر كند

 شكل تاريخي مضارع اخباري (مي نشاند)/ مر تاكيد همراه (را)نشانه مفعولي/ شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

اي مسلمانان! فغان زان دلرباي مستحيل                                    كوجهان برجان من، چون سد اسكندر كند

 شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

 

فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فاعلن

رمل مثمن مخبون محذوف

 

گر شبي عشق تو برتخت دلم شاهي كند                              صدهزاران ماه آن شب خدمت ماهي كند

كند: شكل تاريخي مضارع التزامي(بكند)/ كند: شكل تاريخي مضارع التزامي(بكند)/ ماه : مظهر زيبايي و روشني ونمونه علو وبلندي است /عشق: افراط در محبت ،درجه نهايي دوست داشتن است (اشارات صوفيه )/ماه وماهي : جناس زائد/(( ي )) در شبي (ي ) وحدت ودر ((ي)) شاهي ،ياي نسبت است ./تخت دلم اضافه تشبيهي  است .

باد لطفت گر بدارلملك انسان بر وزد                                    هر يكي  را بر  مثال  يوسف  چاهي  كند

باد: نصرت الهي كه ضروري كافه است (اصطلاحات عرفاني ،دانش پژوه)/لطف : پرورش دادن عاشق را گويند به طريق مشاهدات مراقبت (اصطلاحات عرفاني دانش پژوه)/يوسف چاهي: روح شريف انساني كه گرفتار زندان تن است ./باد لطف : اضافه استعاري و تلميحي دارد به داستان حضرت يوسف كه برادرانش وي را در چاه انداختند و لطف خداوند اورا از قعر چاه به اوج عزت رسانيد ./ وزد: شكل تاريخي مضارع التزامي(بوزد) با پيشوند (بر)/ شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)

من چه سگ باشم كه در عشق توخوش يكدم زنم ؟                  آدم  و  ابليس  يكجا، چون بهمراهي كند

دم زدن: توقف كردن ،سكوت كردن ،گاه هم سخن گفتن و نيز تنفس كردن (اشارات)/آدم : نام دگرگون شده اي از واژه اوستايي ((آيو دامن ))نخستين آفريده را به خود گرفته است .در پهلوي ،مشيانه ودر فرهنگ بهدينان آدم را ((ودم)) نوشته اند ودر عربي ((آدم ايداما))به معناي اصلاح شده ،آميخته وداراي معانيي چون گندم گوني ،الفت وخويشاوندي است .محي الدين عربي گويد : آدم پدر جسماني همه انسانها است ،.. آدم ،نفس واحده اي است كه نوع انساني از آن آفريده شده است ونيز كنايه از روح است .(اشارات)/ابليس : همان تلبيس است ؛كنايه از قواي وهمي ودروني است .ابن عربي گفت : ابليس :موجود خيالي و ذهني است كه وجود خارجي ندارد !گاه كنايه از وهم است .(اشارات )/آدم وابليس : مظهر عقل است وحوا مظهر عشق واين دو به كمك هم آدم را به بيداري و معرفت كشانيدند/ زنم: شكل تاريخي مضارع التزامي/كند:شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)

هركه از تصديق دل در خويشتن كافر شود                              بي خلافي صورت ايمانش دلخواهي كند

دل: جايگاهي است كه جز شهود پروردگار در وي خطور نمي كند (اشارات)/كافر: كيفر ./صورت: روي./ايمان: نور تاباني است ،آميخته با نور اسلام وبه تنهايي چيزي از خودش ندارد مگر اينكه با نور اسلام باشد ،ابن عربي گويد: ايمان بردو قسم است: ايمان تقليدي و ايمان تحقيقي. ايمان تحقيقي شامل ايمان استدلالي (علم اليقين) ،ايمان كشفي (عين اليقين) كه هردو منجر به ايمان حقيقي (حق اليقين) مي گردد .(اشارات صوفيه)/شود: شكل تاريخي مضارع اخباري(مي شود)/ شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)

بي خود ار دركفر ودين آيد كسي محبوب نيست                       مختصر آنست كار از روي آگاهي كند

ار: مخفف اگر /كند: شكل تاريخي مضارع التزامي(بكند) / كفر: به معناي پوشش وحجاب است ،كافر كسي است كه از نور ذات حق محروم باشد ./دين: دراوستا ((دئنا ))از ريشه ((دا))انديشيدن و شناختن .در زبان سامي ((دنو))و((دينو))داوري كردن گرفته شده از واژه اوستايي ((دئنا ))و سپس عبري وآرامي رفته و به صورت ((دين ))داوري كردن در آمده است .،دين يعني اطاعت وناموس  نيز يعني شريعت كه خداوند آن را براي اطاعت كنندگان  نهاده است .(اشارات )/محبوب :حق را گويند اعم از آن كه دوست دارند يانه بلكه بيشتر از عبديت و عبوديت بود (اصطلاحات عراقي )

خفته بيدار بنگر عاقل ديوانه بين                                               كو ز روي معرفت بي وصل اللهي كند

 شكل تاريخي مضارع التزامي(بكند)/فعل امر بدون پيشوند (ب)/ شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)

تا درين داري بجز برعشق دارائي مكن                                    عاشق آن كار خود زاه  سحر گاهي كند

دار: سراي ،خانه وكنايه از دنيا،/عشق: افراط در محبت ./عاشق: جوينده حق با وجود دوستي تمام وجد بليغ(فرهنگ اصطلاحات عرفاني ، دانش پژوه )/آن : كيفيت خاص در حسن و زيبايي كه قابل وصف نيست نيست وبه ذوق ادراك مي شود (فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/ آه : علامت ((جمال )) عشق كه زبان از بيان قاصر باشد وعلامت ((كمال ))عاشق كه زبان وبيان از آن قاصر باشد .(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/سحر : درخشندگي انوار حق ،مقام راز ونياز عبد .(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/ مكن: شكل تاريخي فعل نهي به جاي پيشوند(ن) (م)آورده است / شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)

ساحري دان مر سنايي را كه او در كوي عقل                             عشقبازي   با خيال ترك خرگاهي كند

كوي: مقام عبوديت .(فرهنگ اصطلاحات عرفاني )/عقل:آلت تدبير ميان خير وشر و نيك وبد ،آنچه بوسيله آن بندگي خداوند رحمان  بجا آورده شود و بهشت كسب گردد./ ترك كردن: قطع امل و آرزو از چيزي. (فرهنگ اصطلاحات عرفاني) /خرگاهي: جا ومحل وسيع و خيمه بزرگ مدور باشدوكنايه از دنيا است (برهان قاطع)/دان : فعل امر بدون پيشوندي (بدان) /مر حرف تاكيد برسر مفعول آمده است /كند: شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)

 

 

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

مجتث مثمن مخبون

وصال حالت اگر عاشقي حلال كند                                              فراق عشق همه حالها زوال كند

وصال:مقام وحدت را گويند ؛(اصطلاحات عراقي) .رسيدن به مقام وحدت حقيقي با ترك من وماي اعتباري (فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/حال : واردي كه بر دل سالك فرود مي آيد بدون اختيار و اكتساب او./حلال : اظهار نيستي سالك را گويند ( فرهنگ اصطلاحات عرفاني )/فراق:غيبت را گويند از مقام وحشت .(اصطلاحات عراقي)/ زوال: فناي سالك ،نيستي (اشارات)/كند: شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند).

وصال جستن عاشق نشان بي خبريست                                    كه تيره روز همه عاشقان وصال كند

  شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)

رهيست عشق كشيده ميان درد و دريغ                                    طلب در او صفت بي خودي مثال كند

 درد:حالتي را گويند كه از محبوب تاري شود و محب طاقت حمل آن ندارد (اصطلاحات عراقي)/دريغ: در مقام تاسف و حسرت گويند، وبمعني افسوس واندوه ودشوار و اندوه كردن برتقصيرات گذشته باشد(برهان قاطع)/بي خودي: حالت شكر و جذبه سالك و مرحله فنا (اشارات)./مثال: در اصطلاح صوفيه،عينيت است ونزديك اهل شرع غيرت و بعضي گويند نه عين است و نه غير (اصطلاحات عرفاني)/كشيده : صفت مفعولي ،كند:شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)

نصيب خلق يكي خندقي پر از شهوت                                       در او مجاز و حقيقت همي جدال كند

نصيب: هرچه خواست نفس و مطابق تمايلات اوباشد (فرهنگ اصطلاحات عرفاني )/خلق : هيدتي راسخ در نفس كه مبداء صدور افعال خير يا شر گردد (فرهنگ اصطلاحات عرفاني )/رويم گفت: شهوت خفي است كه ظاهر نشود مگر در وقت عمل ،ابن عطا گفت: دلها را شهوتي است وارواح را شهوتي و نفوس را شهوتي ،همه شهوات را جمع كردند .شهوات ارواح را قرب بود ،شهوات دلها را مشاهده و شهوات نفس را لذت گرفتن به راحت ( اشارات )/ مجاز:   حقيقت: جنيد را پرسيدند علم حقيقت چيست؟ گفت: علمي است لدني ورباني كه صفت از آن رفته و حقيقت مانده ،و حال عارف نيز همين است زيرا صفت از او رفته و حقيقت بمانده و عامه مردم در آن مقامند كه ايشان را صفت پيدا شده وحقيقت از آنان روي در كشيده است وخواص را صفات نيست گشته ولي حقيقت بمانده ،حقيقت ديد انبيا است (اشارات)/

حذف فعل اسنادي به قرينه معنوي/ شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)(همي كند)

چو از نصيب گذشتي روا بود كه دلت                                        حديث دلبر و دعوي زلف و خال كند

 حديث: گفتار معصوم است كه اطاعت آن بر مومنان لازم است .(اصطلاحات عرفاني). / دلبر:صفت قابضي را گويند به اندوه ومحنت در دل.(اصطلاحات عراقي)/زلف: غيبت هويت را گويند كه هيچ كس را بدان راه نيست (اصطلاحات عراقي) خال: اشارت به نقطه وحدت است من حيث الخفاء كه مبداء و منتهاي كثرات است (شرح گلشن راز ) /بود شكل تاريخي باشد است / كند: شكل تاريخي مضارع التزامي(بكند)

چو آفتاب رخش محترق شود زجمال                                          نقاب   بندد   بعضي  ازو  هلال   كند

آفتاب:كنايه از شراب انگوري .نزد سالك ،روح  ونزد اهل ذوق اين كلمه گاه به معناي حيات عمر آدمي و گاه به معناي حقيقت وجود و هستي است .(اشارات)رخ : سمبل حسن وجمال الهي ،عبارت از ظهور تجلي جمالي است كه سبب وجود اعيان عالم و ظهور اسماء حق است /محترق: سوخته شدن ،روشن شدن ./ جمال : اوصاف لطف خداوند .(اشارات)/نقاب: مانعي كه عاشق را از معشوق باز دارد( فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/ هلال : ماه نو را گويند ،گاه اشاره به ابروان معشوق دارد.(اشارات) /شود: شكل تاريخي مضارع اخباري (مي شود )/شكل تاريخي مضارع التزامي(ببندد /بكند)/آفتاب رخ: اضافه تشبيهي /هلال: استعاره از ابروي معشوق .

نگار من چو شب از گرد مه در آلايد                                          حرام خون هزاران چو من حلال كند

نگار:زيبا رويي را گويند كه از شدت زيبايي گوئي با قلم صنع نگارنده اي ماهر تعمدا نگارش شده است ./ حرام :منع،اظهار هستي سالك  ./حلال : اظهار نيستي سالك گويند .(اصطلاحات عرفاني)/در آلايد: شكل تاريخي مضارع التزامي  (بيالايد )/صفت وموصوف مقلوب / شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

نگه نيارم كردن برويش از پي آن                                               كه  جان  ز تن بره ديده ارتحال كند

آن:نمك وچاشني و حالتي كيفيتي باشد معنوي در حسن خوبان كه به تقرير در نيايد و آن را جز به ذوق نتوان يافت (لغات وتركيبات ،عراقي نامه)/ ديده: اطلاع الهي را گويند در جميع احوال از خير وشر.(عراقي نامه ) /فعل مضارع منفي اخباري (نمي آورم) /از پي:حرف اضافه مركب/ شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

كمال حال زعشاق خويش نقص كند                                             بتم  چو  خوبي بي نقص را كمال كند

كمال: عبارت است از حصول جمعيت جميع اسماي الهيه و حقايق كونيه است (اشارات) /حال : واردي كه بر دل سالك فرود مي آيد بدون اختيار و اكتساب او./عشاق: نام مقام هشتم از دوازده مقام موسيقي است ،آوازي است ايراني كه آن را در پايان راست پنجگاه مي نوازند (عراقي نامه)./نقص: اندكي،كاهش ./بت:مقصود و مطلوب(اصطلاحات عراقي)/ كند:شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)/ كند:شكل تاريخي مضارع التزامي (بكند )

وصال او بزماني هزار روز كند                                                   فراق  او    بشبي صد هزار سال كند

بزماني : يك لحظه ./شبي : يك شب (ي) وحدت است ./فراق:غيبت را گويند از مقام وحشت (اصطلاحات عراقي) / كند:شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)/شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

هزار آيت دل بردنست يار مرا                                                  زهر يكيش طبايع دو صد جمال كند

آيت: علامت ونشانه ./يار: صفت الهي را گويند كه صوري است كافه مخلوقات را و هيچ اسم موافقت ر از اين نيست مر سالك را ،زيرا كه كلمه توحيد بر اين اسم داير است .(اصطلاحات عراقي)/جمال:ظاهر كردن معشوق كمالات را گويد به جهت زيادتي رغبت وطلب عاشق (اصطلاحات عرفاني) /(را) در معناي حرف اضافه/ كند:شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

چو او سوار شود سرو را پياده كند                                               چو غمزه سازد هاروت را نكال كند

سرو: از درختان خوش قد وبالا كه معشوق را به آن تشبيه كنند (واژه نامه ديوان حافظ)/ غمزه: اشارت چشم وابرو ،كرشمه ،ناز./ هاروت: نام فرشته ايست كه به همراه فرشته اي ديگر به نام ماروت به زمين آمدند و مرتكب گناه شدند ودر چاه بابل محبوس گشتند. گاه نماد جادوگري هستند .(اشارات) نكال : عذاب ،سزا ./  كند:شكل تاريخي مضارع التزامي ( بكند)/ كند: شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

حديث در دهن او تو گوئيي كه مگر                                            وجود   با   عدم  از لذت اتصال كند

حديث: گفتار معصوم است كه اطاعت آن بر مومنان لازم است .(اصطلاحات عرفاني)/ دهن: مخفف دهان ،صفت كلاميه معشوق را گويند (اشارات)/عدم: فنا ونيستي./ وجود:وجدان ذات حق و فقدان عبد به زوال اوصاف بشريت ./ لذت: آن خوشي كه بر اثر مشاهده جمال محبوب دست مي دهد (فرهنگ اصطلاحات عرفاني) /كند:شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند) ./وجود با عدم : تضاد /

گمان بري كه سيه زلف او بر آن رخ او                                        يكي شبست كه با روز او جدال كند

بري:  شكل تاريخي مضارع اخباري (مي بري)/ كند:شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)/ شب وروز تضاد ./ بيت داراي تشبيه و لف ونشر مرتب است

زهي بتي بخوبي خويش در نفسي                                                هزار عاشق چون من فرو جوال كند

نفس: آسايش دادن دل بود به لطايف غيوب .(اصطلاحات عرفاني) . جوال: بافته اي خشن از پشم بز به صورت كيسه اي بسيار بزرگ .(فرهنگ گزيده فارسي)/حذف فعل به قرينه معنوي/ شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)/ تكرار حرف(ي)

هزار صومعه ويران كند بيك ساعت                                            چو حلقه هاي سرزلف جيم وداد كند

صومعه: مقام توجه دل و قطع علاقه از غير خدا(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/حلقه زلف: مرتبه تفصيل و تعينات الهي./ جيم: حرف جيم نخستين مقامات فردانيت است .(اشارات)/ داد: در پهلوي ((دات))ودر پارسي باستان داتا ،اوستا: داتا ،عدل ،معدله(فرهنگ لغات وتعبيرات خاقاني)/كند: شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)/ شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

تبارك الله از آن روي پر ملاحت وزيب                                          كه غايت همه عشاق قيل وقال كند

تبارك الله:به معني پاك ومنزه است خدا ،اما در سياق فارسي از اصوات است براي تعجب.(واژه نامه ديوان حافظ)/ملاحت: شراب ،صفت محبوب (اشارات)

فعل دعايي كه در قديم به كار مي رفت / شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كند)

 

 

 

فاعلاتن مفاعلن فعلن

رمل مسدس مخبون

مردمان چنين دوستي نكنند                                                         هرزمان اسب هجر زين نكنند

جمع بستن اسم جمع با (ان) /نكنند:شكل تاريخي مضارع اخباري منفي/اسب هجر: اضافه استعاري /

جنگ وآزار و خشم يكباره                                                          مذهب   واعتقاد  ودين     نكنند

 شكل تاريخي مضارع اخباري منفي(نكنند)/يكباره : قيد ./

چون كسي را بمهر بگزينند                                                           ديگري   را   بر  او گزين نكنند

استفاده از شكل تاريخي مضارع التزامي به جاي مضارع اخباري منفي (بنگزينند)/نگنند: شكل تاريخي مضارع اخباري منفي

در رخ دوستان كمان نكشند                                                           بر دل   عاشقان   كمين   نكنند

  نكشند:شكل تاريخي مضارع اخباري منفي/  نكنند:شكل تاريخي مضارع اخباري منفي

چون مني را بجا رها كردن                                                              دل   بيگانه   را   رهين    نكنند

 شكل تاريخي مضارع اخباري منفي/ شكل تاريخي مضارع اخباري منفي(نمي كنند)

روز وشب اختيار مهر كنند                                                               سال  و مه   آرزوي كين نكنند

  شكل تاريخي مضارع اخباري (مي كنند)/ شكل تاريخي مضارع اخباري منفي(نمي كنند)

چون وفا خوبتر بود، كه جفا                                                              آن كنند   اختيار   و، اين   نكنند

 بود:شكل تاريخي مضارع اخباري(باشد) / كنند:شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كنند) / شكل تاريخي مضارع اخباري منفي(نمي كنند)/وفا وجفا : تضاد هستند ./آن واين : ضمير اشاره ،جانشين اسم شده است

برسماع حزين خورند شراب                                                              ليك عشاق را حزين     نكنند

خورند: شكل تاريخي مضارع اخباري(مي خورند)/ نكنند:شكل تاريخي مضارع اخباري منفي(نمي كنند)/بر:حرف اضافه.

زلف پر چين زبهر فتنه خلق                                                               همچو   زلف  بتان چين نكنند

زبهر:حرف اضافه مركب (از براي)/حذف فعل در مصرع اول به قرينه معنوي  شكل تاريخي مضارع اخباري منفي(نمي كنند)

اين همه ميكني و پنداري                                                              كه ترا خلق و پوستين نكنند  

پنداري: شكل تاريخي مضارع اخباري(مي پنداري)/اين : ضمير اشاره ،همه : صفت مبهم ،كه: حرف اضافه/ نكنند:شكل تاريخي مضارع اخباري منفي(نمي كنند) 

مكن اي لعبت پري زاده                                                                كه  پريزادگان  چنين نكنند

مكن:فعل نهي با كاربرد قديم پيشوند (م به جاي ن )/ شكل تاريخي مضارع اخباري منفي(نمي كنند)

همه شاه و گدا و مير وزير                                                               بهر دنيا  بترك دين نكنند

 شكل تاريخي مضارع اخباري منفي(نمي كنند)

 

مفعول فاعلات مفاعيل فاعلن

مضارع مثمن اخربمكفوف محذوف

 

گر سال عمر من بسر ايد روا بود                                                      اندي كه سال عشق هميشه بجا بود

 شكل تاريخي مضارع التزامي (بيايد) /بود شكل تاريخي (باشد) بود شكل تاريخي (باشد)

پايان عاشقي نه پديد است تا ابد                                                        پس سال وماه و وقت در او از كجا بود

  نه پديد است يعني پديد نيست حرف پشوند منفي جدا وبا فاصله از همكرد آمده است

اي واي و حسرتا كه اگر عشق يكنفس                                               در   سال و  ماه عمر ز جانم   جدا بود

الف كثرت است/ بود شكل تاريخي (باشد)

اي آمده بطمع وصال نگار خويش                                                        نشنيده اي   كه   عشق پريرو بلا بود

صفت مفعولي  در جايگاه منادا قرار گرفته است / بود شكل تاريخي (باشد) 

پروانه ضعيف كند جان فداي شمع                                                       تا پيش شمع يك نظرش را سنا بود

 شكل تاريخي مضارع اخباري(مي كند)

ديدار وي همان بود و سوختن همان                                                     گوئي   بقاي  وي  همه  اندر لقا بود

همه صفت مبهم /اندر شكل تاريخي در است/  بود شكل تاريخي (باشد) 

آنرا كه زندگيش بعشق است مرگ نيست                                            هرگز گمان مبر كه مر اورا فنا بود

مبر شكل تاريخي فعل نهي با پيشوند م به جاي ن آمده است /مر حرف تاكيد بر سر مفعول آمده است

 

 

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

رمل مثمن محذوف

 آفرين بادا بر آنكس كه ترا در بر بود                                           وافرين بادا بر آنكس كه ترا در خور بود

الف (بادا) دعايي است كه در گذشته كاربرد داشته است / بود شكل تاريخي (باشد)  /بود شكل تاريخي (باشد) 

آفرين بر جان آنكس كو نكو خواهت بود                                     شادمان آنكس كه با تو در يكي بستر بود

 بود شكل تاريخي (باشد)  /حذف فعل دعايي به قرينه معنوي (شادمان باد) / بود شكل تاريخي (باشد) 

جان و دل بردي بقهر و بوسه اي ندهي زكبر                                  اين نشايد   كرد  تا در   شهرها منبر بود

 نمي دهي؛شكل تاريخي فعل مضارع اخباري منفي /شكل تاريخي ماضي التزلمي پيشوند منفي/ بود شكل تاريخي (باشد) 

گر شوم پاسبان كوي تو راضي بوم                                         خود ببخشائي بر آنكس اين هوس در سر بود

 بود شكل تاريخي (باشم)  /ببخشايي ؛فعل مضارع التزامي در معناي دعايي/ بود شكل تاريخي (باشد) 

 

فاعلاتن مفاعلن فعلن

 

 

چون دو زلفين تو در كمند بود                                                         شايد ار دل اسير بند بود

جمع بستن بي جان با (ين )عربي

گوييم صبر كن ز بهر خدا                                                                آخر اين صبر نيزچند بود

گوييم ؛مي گويي :شكل تاريخي مضارع اخباري /يم:به من :ضمير در نقش متمم/كن: فعل امر بدون پيشوند(ب)/زبهر :حرف اضافه مركب /صفت مبهم

خواجه انصاف مي ببايد داد                                                               با چنين رخ چه جاي پند بود

شكل تاريخي مضارع التزامي با پيشوند (مي)

سرو را كي رخ چو ماه بود                                                                 ماه   را كي  لب چو قند بود

مي نداني كه پست گردد                                                                   هر كه   را همت   بلند  بود

 زود:شكل تاريخي مضارع منفي اخباري وآوردن مي در اول و(ي)در آخر/گردد : مي گردد شكل تاريخي مضارع اخباري

هر كه معشوقه اي چنين طلبد                                                           همه رنج و غمش پسند بود

 طلبد:شكل تاريخي مضارع اخباري(مي طلبد)

 

مفاعلن مفاعلن فعولن

عاشق ناز يار بايد بود                                                                                   در   همه   كار   يار بايد بود

عاشق: جوينده حق با وجود طلب و جد تمام و غيراز محبوب خود كسي را نخواهد و نجويد ./ناز:فريب دادن معشوق است عاشق را./يار:صفت الهي را گويند كه صوري است كافه مخلوقات را و هيچ اسم موافقتر از اين نيست مر سالك را كه كلمه توحيد بر اين اسم داير است (اصطلاحات عراقي)

فعل يك شخصه كه بر سوم شخص مفرد دلالت مي كند وكسي را مورد خطاب قرار نمي دهد واز ريشه بايستن است ./ فعل يك شخصه كه بر سوم شخص مفرد دلالت مي كند وكسي را مورد خطاب قرار نمي دهد

گر همه راحت وطرب طلبي                                                                         رنج    بردار   يار   بايد   بود

راحت: وجود امري را كه موافق ارادت دل باشد گويند ./طرب: انس با حق تعالي وسرور دل در قرآن ./رنج: وجود امري بر خلاف ارادت دل.(اصطلاحات عرفاني)

شكل تاريخي مضارع اخباري(مي طلبي)/بردار: صفت فاعلي مركب مرخم بردارنده/ فعل يك شخصه كه بر سوم شخص مفرد دلالت مي كند وكسي را مورد خطاب قرار نمي دهد

روز وشب واشك چشم وگونه ي زرد                                                      در  و دينار   يار     بايد  بود

 فعل يك شخصه كه بر سوم شخص مفرد دلالت مي كند وكسي را مورد خطاب قرار نمي دهد

ور گل دولتت همي بايد                                                                               خسته ي خار   يار بايد بود

از مصدر بايستن / فعل يك شخصه كه بر سوم شخص مفرد دلالت مي كند وكسي را مورد خطاب قرار نمي دهد

گاه وبيگاه در فراق و وصال                                                                      مست و هوشيار يار بايد بود

مست:فروگرفتن عشق است جميع صفات دروني وبيروني را وآن عبارت از سكر اول است .(اصطلاحات عراقي)، اهل جذبه وشكر ،سرمستي عارف كامل از باده هستي مطلق و از خود بيخود شدن (فرهنگ اصطلاحات عرفاني )/هشيار: آفات است از غلبه عشق صفات دروني وبروني را و عبارت از صحو اولي (اصطلاحات فخر الدين عراقي)

 فعل يك شخصه كه بر سوم شخص مفرد دلالت مي كند وكسي را مورد خطاب قرار نمي دهد

چون سنايي هميشه در بد و نيك                                              صاحب  اسرار  يار بايد بود

 فعل يك شخصه كه بر سوم شخص مفرد دلالت مي كند وكسي را مورد خطاب قرار نمي دهد

 

 

 

 

 

 

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

مجتث مثمن مخبون

 

 

هزار    سال   باميد    تو   توانم      بود                            هر  آنگهي   كه   بياييم   هنوز   باشد    زود

اميد: در پهلوي ((اميت))به معناي آرزو ،چشمداشت

مي توانم شكل تاريخي مضارع اخباري/ باشم :شكل تاريخي فعل مضارع التزامي

مرا وصال نبايد همان اميد خوش است                            نه هر كه رفت رسيدو نه هر كه كشت درود

را نشانه متممي است در معني (براي)/ شكل تاريخي مضارع اخباري منفي (نمي بايد )./مصرع دوم مثال براي مصرع اول است.

مرا هواي تو غالب شد بر يك حال                                    نه   از جفاي تو   كم شد نه  از  وفا  افزود

جفا: پوشانيدن دل سال را گويند از معارف و مشاهدات ./وفا: عنايت ازلي را بيواسطه  عمل خير و اجتناب از شر گويند (اصطلاحات عراقي)/وفا وجفا :تضاد .

را حرف اضافه متممي (بر)/(  نه+...+شد)يعني نشدماضي منفي ساده/ ( نه+...+افزود)نيافزود فعل مضارع اخباري منفي

من از تو هيچ نديدم هنوز خواهم ديد                                زشير صورت او ديدم وز آتش دود

هيچ : صفت مبهم./ومجاز : علاقه كل وجز  ./ مصرع دوم مثال براي مصرع اول .

هميشه صيد تو خواهم بدن كه چهره تو                             نمودني  بنمود و    ربودني بربود

خواهم شكل تاريخي مضارع اخباري مي خواهم// بدن:آوردن فعل به صورت مصدر به معني باشم مضارع التزامي / بنمود وبربود:هردو فعل ماضي التزامي با پيشوندي (ب)/((ي)) نمودني وربودني نشانه لياقت وشايستگي است.

 

 

فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن

رمل مثمن محذوف

روي او مــاه است اگــر، بـر ماه مشك افشان بود               قــد او سرو است اگ،ر بـر سرو لالــستان بود

بود(باشد)شكل تاريخي مضارع التزامي/بود(باشد)شكل تاريخي مضارع التزامي./تشبيه تفضيل (روي را به ماه تشبيه كرده وبر آن برتري داده و همچنين قدرا به سرو وبر سرو برتري داده است)/مشك افشان: خوشبو

گر روا بــاشد كــه لالستـان بـود بــالاي      سرو               بـر مــه روشن روا بـاشد كـه مشك افشـان بــود

بود(باشد)شكل تاريخي مضارع التزامي بود(باشد)شكل تاريخي مضارع التزامي

دل چو گوي و دوست چون چوگان بود عشاق را            تا  زنخندانش  چو  گوي  و دوست چون چوگان بود

گوي: مجبوري ومقهوري سالك برحسب حكم تقدير./ چوگان: تقدير جميع امور به طريق جبر و قهر ./زنخ:محل لذات از مشاهده و زنخدان: لطف محبوب است اما قهر آميز كه سالك را از چاه جاوداني به چاه ظلماني مي اندازد ./ بود(باشد)شكل تاريخي مضارع التزامي/ بود(باشد)شكل تاريخي مضارع التزامي./بيت داراي صنعت تكرار است ، تشبيه (دل ودوست به گوي وچوگان)و (زنخدان به گوي)

گر ز هر دو هـــاروت او ،دلها نژند آيد همي                          درد دلها   را  ز دو   ياقوت او   درمان بود

ياقوت:نزد صوفيان ((ياقوت احمر))نفس كلي است ،جوهر نفسي كه از صفات امارگي و لوامگي و ملهمگي پاك شده باشد و به صفت صفاي عدالت اتصاف يافته باشد../درد : حالتي كه از محبوب ظاهر وعارض شود و محب طاقت تحمل آن ندارد ،آگاهي از جدايي از محبوب (فرهنگ اصطلاحات عرفاني)

 آيد همي (مي آيد) با پسوند همي شكل تاريخي مضارع اخباري/بود(باشد)شكل تاريخي مضارع التزامي

من به جان، مرجان و لوءلوء را خريداري كنم                           گر چو دندان و لب او؛ لوءلوءو مرجان بود

لؤلؤ : مرواريد ./مرجان : نوعي جواهر سرخرنگ دريايي است ؛گاه كنايه از لب معشوق است (اشارات )كنم: شكل تاريخي فعل مضارع اخباري(مي كنم)/بود(باشد) شكل فعل تاريخي مضارع التزامي./ بيت لف ونشر مشوش(مرجان ولب ،لؤ لؤ ودندان ) وردالصدر الي العجز وتشبيه  دارد

راز   او   در  عشق او، پنهان   نماند   تا     مرا                              روي  زرد و آه سرد  و،  ديده   گريان بود

شكل تاريخي فعل مضارع اخباري منفي(نمي ماند)//را (به معني براي)حرف اضافه متممي است/ بود(باشد) شكل فعل تاريخي مضارع التزامي

بركنـار خـويش   رضوان، پـرورد اورا بـناز                                حور  باشد  هركه او،  پرورده رضوان بود

كنار: دريافت اسرار و دوام مراقبت را گويند/ ناز: فريب دادن معشوق است عاشق را  (اصطلاحات عراقي)

 بود(باشد) شكل فعل تاريخي مضارع التزامي/ بود(باشد) شكل فعل تاريخي مضارع التزامي

هر زمان گويم، بشيريني و پاكي در جهان                                چون لب و دندان او، يارب لب و دندان بود

 شكل تاريخي فعل مضارع اخباري(مي گويم)/ذكر منادا در بخش پاياني جمله // بود(باشد) شكل فعل تاريخي مضارع التزامي

 

 

 

 

 

 

 

منابع ومآخذ:

1-اشارات (فرهنگ اصطلاحات صوفيه)، حيدر شجاعي ،انتشارات مجد ،چاپ اول 79

2-فرهنگ اصطلاحات عرفاني ، دكتر منوچهر دانش پژوه،انتشارات فروزان.

3- اصطلاحات عراقي، ديوان فخرالدين عراقي، تصحيح : پروين قائمي ،چاپ اول 81

4-برهان قاطع ،محمد حسين خلف تبريزي ، كتابفروشي  نيما ، تهران 53

5-فرهنگ لغت معين ،چاپ يازدهم 76، چاپخانه سپهر

6- فرهنگ گزيده فارسي ، نسرين ونسترن حكمي،تهران ،فرهنگ معاصر،82

7-فرهنگ لغات وتعبيرات خاقاني،دكتر سيد ضياء الدين سجادي ، چاپ دوم 82

8- فرهنگ اشارات ادبيات فارسي ،دكتر سيروس شميسا ، چاپ اول 77

9- التفهيم لاوائل صناعه التنجيم ، ابوريحان بيروني ، تصحيح استاد همايي ، تهران ، نشر هما 67

10- دستور زبان فارسي امروز ، دكتر غلامرضا ارژنگ ، چاپ اول 74، چاپ آفتاب ، نشر قطره

11-تاريخ زبان فارسي ، دكتر پرويز ناتل خانلري ، جلد دوم ، چاپ چهارم ، نشر نو، تهران 69

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و یکم آبان 1388ساعت 22:46  توسط فاضل  | 

مقدمه

آشنايي كوتاه با سنايي غزنوي:

سنايي (ابوالمجدمجدودبن آدم) غزنوي شاعر بلند مرتبه عارف فصيح زبان فارسي در سده ي ششم هجري است .ولادت او درميانه سده ي پنجم هجري در غزنين اتفاق افتاد . در روزگار نخستين عمر به دربار سلطان مسعودبن ابراهيم غزنوي (492-508 ه.ق ) وبهرام شاه بن مسعود غزنوي (511-522ه.ق) راه يافت ودر ستايش آن دوچكامه ساخت . ولي پس از سفر به خراسان وملاقات با مشايخ صوفيه حالش دگر گون شد وكار او به زهد و انزوا وتامل در مسائل عرفاني كشيد .شخصيت سنايي از همين زمان بروز كرد ، ودر همين دوره است كه به سرودن قصائد زهد آميز و واعظانه و ايجاد منظومه هي مثنوي مشهور حديقه الحقيقه و طريق التحقيق و سيرالعباد و كارنامه بلخ و جز آنها توفيق يافت . ديوان سنايي حدود (13500) بيت دارد و چندين بار چاپ شده است .با ظهور سنايي ،شايد نخستين بار بود كه قصيده و مثنوي صرفا به بحث در مسائا عرفاني و حكمي اختصاص مي يافت .وفات سنايي به احتمال زياد به سال 535ه.ق. در زادگاه خود غزنين رخ داد ،ومقبره اش امروزه زيارتگاه خاص وعام است .

سنايي در روزگاري شاعرپرور به عرصه رسيده بود . با شاعران بزرگ آن روزگار از جمله مسعود سعد سلمان (درگذشته 515ه.ق.)عثمان مختاري (فت،556ه.ق.) ،سيد حسن غزنوي (فت،543ه.ق.) ،معزي(فت(542 ه.ق.) وچند شاعر بزرگ ديگر معاصر بوده است . از اين گروه ،با عثمان مختاري هم شهري خود رابطه دوستي و مودت داشته ،معزي را مرثيت گفه ، وسوزني اورا به تلويح وتصريح هجو كرده است .

سنايي هرچند كه مبتكر ترانه ها وغزل هاي صوفيانه در شعر فارسي نيست و پيش از او ابو سعيد بن ابي الخير (فت ،441ه .ق.) وعين القضاه (مقتول 525 ه.ق ) و خواجه عبدالله انصاي هروي( فت ،481 ه.ق.) شعرهايي از اين دست مي سروده است و يا از ديگران مي خوانده اند ، ولي سنايي اين طريقه را گسترش داد ،طبع خود را در پيچ وخك نكات مشكل ذوقي وعرفاني انداخته است ، وبه همين دليل بزرگان روزگار او از قبيل عين القضاه در نامه ها وتمهيدات و خاقاني (فت ،595ه .ق.) و پس از آنها ابوبكر عتيق نيشابوي در ترجمه و تفسير قرآن مجيد و عطار در مثنوي وعرفان حق  را به كتابهاي او حوالت كرده اند . وحتي در كتابهاي معاصر شاعر ، اشعار و داستانهاي حديقه وديوان ياد شده (عين القضاه در تمهيدات  ونامه ها و نصرالله منشي در كليله ودمنه وميبدي در كشف الاسرار به اشعار  او استشهاد كرده اند ).

سنايي در آغاز كار كه ستايش گفته، روش شلعران دوره غزنوي بويژه فرخي و عنصري را تقليد مي كرد .ولي بعدها كه به راه عرفان و تصوف افتاد شيوه نسبه جديدي ابداع كرد و راه ورسم پيشينيان اين طريقه را رواج و كمال بخشيده ، قصايد وغزليات و مثنوي هاي مفصل و كوتاه سروده ،تركيب ها وتعبير هاي جديدي پديد آورده است ، ودر اين راه ، كلام خودرا به اشارات مختلف از آيات و احاديث وقصص و تمثيلات ،واستدلالهاي عقلي از آن ها براي اثبات مقاصد ديني- عرفاني خود آراسته است . وبه سبب همين فرو رفتن در مباحث عرفني استفاده هاي ويژه از آيات و احاديث و اصطلاحات علمي نجوم ، طبيعي و جز آن ها ،بسياري از ابيات او مشكل ودشوارياب شده ومحتاج شرح وتفسير گشته است . وظاهرا همين روش سنايي موجب انصراف بسياري از گويندگان از امور ساده ومسائل عادي زندگاني مادي وتوجه آنها به مسائل پيچيده تر روحاني و سرودن قصايد طولاني در زهد ووعظ وحمت وعرفان و مسائل اخلاقي شده است .

تاثرات لفظي و معنوي سنايي از قرآن وحديث به اندازه اي زياد است كه به راستي نشان دادن موارد آنها تنها ،خود كتابي كلان خواهد بود .سنايي از گويندگان و استادان بي نظير زبان پارسي است كه لفظ و معني را به درجه كمال رسانيده و دشوارترين معاني را از جهت تعبير در استوار ترين عبارات پرورانيده و مايه حيرت بزرگان معاصر خود و متاخران گرديده و سخن شناسان و دقيقه يابان را برابر قدرت طبع و پختگي فكر خود به خضوع وشگفتي واداشته است . آري به تعبير يكي از فاضلان باذوق : ((شعر سنايي – آن سراينده بزرگ زهد وحكمت – پيش از ظهور مولوي و سعدي و حافظ – زبانحقيقت بين همچون جلال الدين محمد مولوي بلخي به حسن بيان و پختگي فكر وي اذعان كرده ،گويد:

 

ترك جوشي كرده ام من نيم خام                                                     از حكيم غزنوي بشنو تمـــام

در الــهي نـــامه گــويد شرح اين                                                    آن حكيم غيب و فخرالعارفين

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پيشگفتار

آنچه كه در اين تحقيق مي خوانيد گزيده اي از غزليات سنايي است( صفحه 853 الي868) كه مورد بررسي قرار گرفته است و هر بيت  در دو بخش مورد بررسي قرار گرفته است بخش اول توضيح لغات وتعبيرات واصطلاحات اشعار ، و بخش دوم ، از لحاظ دستوري مورد بررسي قرار گرفته است.

لذا براي فهم اشعار سنايي لازم است كه در زمينه علوم قرآني و دانشهاي مربوط به احاديث و قصص و امثال سائر  ومبادي هيات ونجوم آشنايي داشته باشد تا در فهم ودرك معاني ابيات دچار مشكل نگردد .چذاكه ديوان سنايي در مجموع حقايق ومعارف و  وعظ و نصيحت و فلسفه واخلاق ومذهب و مدح  حضرت رسول (ص)  و بيشتر نظر شاعر بر استدلال در مسائل ديني و دعوت به ايمان  ومعنويت وتحقير دنيا و اعراض از آلايش هاي آن است ، بنابر اين براي فهم اشعار ديوان سنايي لازم است در زمينه هايي كه ذكر شد اطلاعات اوليه كسب گردد تا پژوهنده در تحليل اشعار سنايي دچار لغزش فكري نگردد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

وزن :فاعلاتن ، فاعلاتن ،فع

رمل مسدس محذوف

خوبت آراست اي غلام، ايزد                                                                      چشم بد، دور! خه، بنام ايزد

اي غلام !خداوند پيكر وصورت تورا بسيار زيبا ساخته است، نام خداوندتورا از چشم بد دور نگه دارد، كه مي توان گفت تلميحي به آيه ((وان يكاد الذين كفروا ليزلقونك بابصارهم لما سمعوا لذكر ويقولون انه لمجنون وما هوالا ذكرالعالمين)) دارد.

ذكر فاعل در آخر جمله/آوردن فعل ماضي بجاي فعل ماضي نقلي/جابجايي ضمير متصل /ذكر منادا در بخش پاياني جمله /فعل دعايي (باد) محذوف/خه:شبه جمله كه در گذشته كاربرد داشته است /

نافريد ونياوريد بحسن                                                                                                                  هيچ صورت، چو تو تمام ايزد 

حسن : كمالات را گوينددر يك ذات و اين جز حق تعالي را نبود (اصطلاحات عراقي)/ صورت: نسب واضافات اشخاص وجودي (اصطلاحات عراقي)از لحاظ زيبايي ونيكويي مانند تورا نيا فريده وهيچ موجودي و يا ظاهري را مانند تو كامل  خلق نكرده است يا بوجود نياورده است .

 :ذكر نهاد در آخر جمله /ذكر قيد بعد از فعل

درجهان، جمالت از رخ وزلف                                                                     بهم آورد، صبح وشام ايزد

رخ:سمبل حسن و جمال الهي . عبارتست از ظهور وتجلي جمالي است كه سبب وجود اعيان عالم وظهور اسماء حق است . محمد لاهيجي گويد: رخ اشارت به حقيقت من حيث هي هي است كه شامل خفا و ظهور و كمون وبروز است . ملا محسن فيض كاشاني در رساله مشواق گفت : رخ ،رخ عبارتست از تجلي جمال الهي به صفت لطف مانند لطيف ورئوف وتواب و محيي و هادي ووهاب/زلف: به تعبير محمد لاهيجي : اشارت به تجي جلالي است به تعينات و كثرات است و تعين ،جمالي و جلالي وحجاب ،نوراني وظلماني مي باشد . گاه اشاره به دايره كوني است كه از مراتب موجودات ممكنه به هم آمده است ، دام فتنه وامتحان طالبان راه واله ومشتاقان وصال معشوق مي شد به شوخي وتندي وغيرت  سرزلف از تن باز كرد وكوتاه گردانيد تا جمال وحدت از زير نقاب كثرت نموده شود... سمبل كثرت. ملا محسن فيض كاشاني در رساله مشواق گويد: زلف عبارت است ازتجلي جلال الهي به صفت قهر مانند مانع و قابض و قهار و مميت و مضل و ضار . وگاه از مطلق ماسوي به زلف روي محبوب است . هريك از كائنات و كثرات حجاب ذات و نقاب وجه واحد حقيقي است و از اينجا است كه از عدم انحصار موجودات و كثرات به درازي زلف وعدم انتهاي آن تعبير مي نمايند و نيز مي گويد : از تضاد و تخالف اسماء و صفات در عالم ظهور به كجي زلف و پيچش آن اشارت كنند كه بر استواء واعتدال و امتداد قد وقامت حضرت الوهيت است كه برزخ ميان وجوب و امكان است./جمال: اوصاف لطف و رحمت خداوند .آن است كه اهل وصل به سوي آن جلب شوند.جمال او به ما شناخت ،مشاهدات و احوال مي دهد جمال او باعث انس و هيبت است زيرا در آن علو دنو است .((ان الله جميل و يحب الجمال))گويند زيبايي اول در اين حديث جمال ذات مطلق است و زيبايي دوم ،جمال منعكس از انوار الهي اويند .(اشا رات،فرهنگ اصطلاحات صوفيه،حيدر شجاعي ،چاپ 79 انتشارات مجد)

  ذكر ضمير پيوسته اضافي /آوردن فعل پيشوندي و مركب/ذكر نهاد درپايان جمله

سبب آبروي جانها كرد                                                                          خاك كوي تو گام گام ايزد

آبرو: آب راهه، راه گذر آب ، جايگاه فيض . گاه هم به معناي آب رخ . كنايه از اعتبار و مايه سرافرازي است .(اشارات)

جمع بستن با ها   /ذكر نهاد در پايان جمله / فاصله بين دوجزء فعل(سبب كرد)

از پي عزت جمال تو داد                                                                           صورت لطف را قوام ايزد

عزت:ذوالنون مصري گفت: حق تعالي عزيز نكند بنده اي را به عزي عزيزتر از آن كه به وي نمايد خواري نفس او . وذليل نكند بنده اي را به ذلي ذليل تر از آن كه محجوب كند اورا تا ذلت نفس خود بيند .(اشارات)/لطف: پرورش دادن عاشق را گويند به طريق مشاهدت ومراقبت.(شرح اصطلاحات عراقي) /استفاده از حروف اضافه تركيبي از پي/فاصله بين دوجزء تركيبي فعل(قوام داد)

از پي منت وجود توكرد                                                                            گردنان را بزير وام ايزد

وام : مقادير بي اختياري (فرهنگ اصطلاحات عرفاني)  / استفاده از حروف اضافه تركيبي/فاصله بين دو جزء فعل (وام كرد)

از پي خدمت ركاب تو داد                                                                        آدمي را دم دوام ايزد

ركاب: پياله اي باشد هشت پهلو ودراز و به معني اسب سواري هم آمده است ودر عربي حلقه مانند ي را گويند كه از طلا و نقره وامثال آن كه در دوطرف زين اسب آويزندو بوقت سواري پنجهاي پارا در آن كنند(برهان قاطع)/

وام:مقادير بي اختياري (شرح اصطلاحات عراقي)/دم :دم ونفس باشد،وفريب وخدعه نيز گويند،نخوت وتكبر،بوي را گفته اند،و انباني كه زرگران بدان آتش افروزندفآه را هم گويند ،افسوس را نيز خوانند،وقت وزمان را هم گفته اند.(برهان قاطع)

 :استفاده از حروف اضافه تركيبي/(ي)نكره  / فاصله بين دوجزء فعل (دوام داد)

 

كرد گرد سم ستوررهت                                                                                                        سرمه چشم خاص و عام ايزد

سم : معروف است كه سم اسب واستر وخر وگاو وگوسفند و امثال آن باشد واين به منزله ناخن است آنها را وبه معني پاي آمده است كه به عربي رجل خوانند و جاي را نيز گويند كه در زمين يا در كوه بكنند وچنان سازند كه در درون آن توان ايستاد و خوابيد همچنان كه مرتاضان و درويشان از براي خود و چوپانان به جهت گوسفندان سازند / سرمه: معروف است و آن چيزي كه در چشم كشند ونام قريه اي هم هست از قراي فارس كه در آن سرمه خيزد (برهان قاطع) /فاصله بين دو جزء فعل سرمه كرد)/ تشبيه رسا ،گرد راه را به سرمه تشبيه نموده است ./ذكر تتابع اضافات(گرد سم ستور رهت ،سرمه چشم خاص)

زاهرمن گر بپرسي ايزد كيست؟                                                        گويد آن رخ نگر! كدام ايزد

رخ : تجليات مخصوص (توضيح در بيت سوم) /اهريمن : در ادب فارسي به عنوان مظهر شرارت  وزشتي ،در برابر ايزدان و گاهي با الهام از انديشه هاي سامي به جاي ابليس ودر برابر فرشتگان معرفي شده است .(اشارات)

آوردن متمم در ابتدا /استفاده از شكل كهن واژه اهرمن/گر :از حروف شرطي /(ب)پيشوندي /استفاده از شكل تاريخي فعل مضارع اخباري بجاي مي گويد /نگر:شكل تاريخي بنگر امربدون استفاده از پيشوند(ب)

اي بهر دم شراب آدم خوار                                                                 زده بر جام جانت جام ايزد

شراب: غلبات عشق را گويند با وجود اعمال كه مستوجب ملامت ياشد و آن اهل كمال را باشد كه اخص اند در نهايت سلوك.(شرح اصطلاحات عراقي)

اي(حرف تعريف)  آدم خوار: كنايه از دنياست/زده :صفت مفعولي شكل تاريخي فعل ماضي نقلي /استفاده ازضمير متصل ./ جام جان : اضافه تشبيهي  

سر دام خودي نداري هيچ                                                                  زان مدامت دهد مدام ايزد

سر: جذبه الهي را گويند ، گاه سلوك بر او مقدم وگاه اوبر سلوك مقدم است.فصفت ارادت الهي را گويند.(شرح اصطلاحات عراقي) /مدام: شراب ومي وحدت است كه عارف كامل همواره از آن سرمست است.

 استفاده از صفت مبهم در پايان جمله/ جابجايي ضمير واستفاده از ضمير پيوسته مفعولي

وز براي شكار دلها ساخت                                                                      خال تو دانه زلف دام ايزد

خال كه معروف و موصوف به زيب جميل است و زينت جمال ،نام از عرب يافتتا روشناس عجم گشت و خالي نيست كه نقطه سوداي خال معشوق با سويداي دل عاشق نسبتي دارداز آن رو هردو در آتشند(فرهنگ اصطلاحات عرفاني ،دكتر دانش پژوه) / زلف:غيب هويت حق كه كسي را بدان راه نيست.زلف در اصطلاح صوفيه چند معنا دارد: 1-مرتبه امكان از كليات وجزئياتو معقولات ومحسوسات و ارواح و اجسام و جواهر واعراض 2- كنايه از ظلمت وسياهي كفر3- غيبت هويت كه هيچ كس را بدان راه نيست.

وز :مخفف واز واستفاده از سه حرف اضافه براي يك متمم/

آنچنان كعبه اي كه هست ترا                                                              در وديوار و صحن و بام ايزد

كعبه:بيت المعمور،خانه عشق،مقصد صدق، سرچشمه جمع وفرق وسر غرب وشرق است .خانه حق، يا صدر يا قلب  يا معدن روح ويا منظر عقل و درحديث است كه دل مومن خانه حق است (ديوان حلاج ،ص 128)/ صحن: ميان سراي و ساحت آن ،عرصه، فضا، صفحه كاغذ سفيد، قرص ماه، قدح بزرگ ، بشقاب بزرگ،(فرهنگ لغت معين)

بده انصاف هيچ وا نگرفت                                                                     از تواز نيكوئي و كام ايزد

كام: راد ،آرزو ،سقف دهان ،در پارسي واوستايي ((ميل)) (اشارات)

ذكر مفعول بعد از فعل/ هيچ:صفت مبهم/دو حرف براي يك متمم (از تو از)/

خوبت آراسته است طرفه تر آنك                                                       خود همي گويدت بنام ايزد

طرفه: چيزي را گويند كه كسي نديده باشد و بنظر خوش آيد ودر مقام تعجب نيز گويند خواه ديده شود و خواه شنيده گردد .(برهان قاطع)

 جابجايي ضمير (آراسته ات است)/استفاده از پيشوند همي به جاي (مي) در مضارع اخباري

تو مقيمي از آن سنايي را                                                                        داد بردرگهت مقام ايزد

مقام: طريقتي است كه صاحب آن ثابت است بر آن از طرفي كه موصل است اورا به آن سوي آن مانند زهد و ورع . كاشاني گويد : مقام مرتبتي است از مراتب سلوك كه در تحت قدم سالك آيد  ومحل استقامت او گردد و زوال نپذيرد. شبلي گفت: مقامات  جمله حجاب است . تا مكر نزديكان را مكر و دوران حجاب . منازل خلق است و خلق را در حق راه نيست .لاجرم چون حدث آمد بعضي را حجاب آمد .(اشارات)

 ضمير پيوسته اضافي

 

 

 

 

وزن: مفاعيلن،مفاعيلن،مفاعيلن ،مفاعيلن

هزج مثمن سالم

زهي مه رخ، زهي زيبا،  بنا ميزد، بناميزد                                     زهي خوشخو، زهي والا ،بنا ميزد، بنا ميزد

مه : مخفف ماه،كنايه از قمر قلب است،مظهر زيبايي و روشني ونمونه علو وبلندي است .( اشارات)/رخ : توضيحات غزل قبل بيت سوم/بناميزد : شبه صوت وتاكيد است ./ زهي :شبه جمله،از ادات صوت ،تحسين،آفرين ودر مقام افسوس وتاسف نيز مي آيد ومسند اليه كه در گذشته كاربرد داشته است /حذف افعال اسنادي به قرينه معنوي در شبه جمله ها/ فعل مركب كه در گذشته كاربرد داشته وامروز ديگر از آن استفاده نمي كنيم /شبه جمله وصوت /كه امروزه عيب محسوب مي شود

غبار نعل اسب تو ،بديده، دركشد حورا                                        زهي سيرت، زهي سيما، بنا ميزد ،بنا ميزد

غبار:گرد وخاك وذرات ريز معلق در هوا(برهان قاطع)/حورا:( مونث احور) سياه چشم ،زن بهشتي، زن سپيد پوست سياه موي وسياه چشم (فرهنگ لفات وتعبيرات خاقاني)/سيرت: روش ،رفتار،عادت، احوال وكيفيات زندگي وتاريخ حيات شخص/ سيما(عربي): نشان وعلامتي كه شناخته شود بدان خير وشر ،قيافه ،چهره وصورت (فرهنگ لغات وتعبيرات خاقاني)/ بديده: صفت مفعولي كه امروزه كار برد دارد/در كشد :فعل مركب پيشوندي كه در گذشته كار برد داشته است وشكل تاريخي مضارع اخباري /بناميزد: تكرار وبه جهت تاكيد مي باشد

زشرم روي ودندانت ،خجل پروين و، مه، هر شب                          زهي زهره، زهي جوزا، بناميزد،  بنا ميزد

روي : مرآت تجليات را گويند،صورت وچهره،/پروين:شش ستاره  است يك به ديگر خزيده مانند خوشه انگور وبر كوهان گاو است (التفهيم ص 108)پروين را به عربي ثريا ،همچنين النجم گويند، /زهره : ستاره اي است معروف كه آن را ناهيد خوانند(برهان قاطع) سياره اي است كه مطربه فلك است ،زهره با زهرا آمده و نوازنده وخنياگر چرخ وفريبنده ي هاروت وماروت است (فرهنگ لغات وتعبيرات خاقاني)/جوزا: دو پيكر ،توامين ، نام برجي است از بروج آسمان در اصل به معني گوسپند سياه است كه ميان او سپيد باشد و چون اينچنين گوسپند در ميان گله گوسپندان سياه مطلق  به غايت اظهر و نمودار باشد همچنين برج مذكور نيز نسبت به ديگر بروج كواكب روشني دارد ودر ميان همه بروج ممتاز است و صورتش به شكل دو كودك برهنه است پي همديگر در آمده اند(التفهيم  ص 90)

هر: در اينجا نشان قيد تكرار زمان است/ حذف فعل ربطي ه قرينه معنوي(است) / اضافه تشبيهي (مضمر) دندان به پروين و روي به ماه .

زخجلت ،سرو قدت را همي گويد: پس از سجده                               زهي قامت، زهي بالا، بناميزد،  بنا ميزد

:ذكر همي پيشوندي به جاي (مي )مضارع اخباري/ به كاربردن ضمير متصل در جايگاه اضافي(قدت: قدتو)/قامت: بالاي مردم ،قامت : اقامه اذان خفيف كه پس از اذان كويند  ،كه بين سجده وقامت مراعات النظير و بين سرو وقامت  مراعات النظير است .

من از عشق و،تو از خوبي، به عالم در، سمر گشته                           زهي وامق ،زهي عذرا، بنا ميزد    بناميزد

عشق: عشق هم محبت است و لكن چون از حد بگذرد عشق خوانند و اشتقاق عشق از عشقه گرفته اند و عشقه آن گياه باشد كه اندر درخت پيچد تا درخت را خشك ند ،عشق نيز چون به كمال رسد قوا را ساقط مي كند (عراقي نامه ،دكتر طبيبيان) ،محبت مفرط/سمر: نام پادشاهي بوده از ترك ، دست افزاري است جولاهگانرا و آن مانند جارويي باشد كه با آن آهار بر تاره ي جامه مالند و در عربي  به معني افسانه گفتن وميخ آهني بر جايي كوفتن باشد (برهان قاطع)/عذرا: نام معشوقه وامق است و آن كنيزكي بود بكر ودوشيزه در زمان سكندر ذوالقرنين  و قصه وامق وعذرا مشهور است ويكي از اصطلاحات بازي نرد هم هست و آنچنان باشد كه هر كس پي در پي يازده ندب از حريف ببرد گويند عذرا بردو... وبه معني آشكارا هم آمده است ،برج سنبله را نيز گويند و آن برج ششم است از دوازده برج فلكي (برهان قاطع )چيزي از آهن كه بدان كسي را تعذيب كنند ومرواريد ناسفته و برج سنبله يا جوزا (منتهي الارب)

  (به.....در)ذكر دو حرف اضافه براي يك متمم/سمر گشته:  به كار بردن فعل وجه وصفي كه امروزه نمي توانيم به كار ببريم مگر آنكه فعل تكرار شود .وبين عشق ، وامق  وعذرا وخوبي وشهرت مراعات نظير و تشبيه مضمر هم دارد ( من وتو به وامق وعذرا  از لحاظ خوبي وعشق ).

بهشت از رشك كوي تو، نهان كردست، روي خود                        زهي رضوان، زهي حورا، بنا ميزد بنا ميزد

بهشت: جايي بسيار باصفا و خوش آيند كه بر اساس آموزش بسياري از دينها ،نيكوكاران و دينداران پس از مرگ در آن جا داده مي شوند (فرهنگگزيده فارسي) رضوان:نگهبان بهشت ،نام فرشته اي كه موكل و نگهبان بهشت است،نام دربان بهشت چنانكه مالك نام دربان دوزخ است ،بهشت بان( فرهنگ لغات وتعبيرات خاقاني)./تتابع اضافات: ( رشك كوي تو)  

سنايــــــي را، زسودايت، دلي ديوانه ماند از كل                           زهي مجنون، زهي شيدا، بناميزد ، بناميزد

سودا:مونث اسود،سياه(( يكي از اخلاط چهارگانه كه دوگونه است سوداي طبيعي كه دردي خون بود ...وچون اندر همه تن بسيار گردد آن بيماري آيد كه اورا ماليخوليا خوانند وديگر نوع آنكه از سوختن اخلاط آمده بود اين بغايت بد بود ...واين چهار گونه بود يكي از احتراق سوداي طبيعي بود...واگر ازاين سودا ماليخوليا آيد خداوندش بهتري نيابد ...وديگر نوع از سوداي طبيعي از احتراق بلغم آيد ... واگر از اين سودا ماليخوليا آيد خره آيد و ابله وخواب ناك ونرم وديگر از احتراق صفرا بود ...وچهارم آن سودايي كه از احتراق خود بود و اين بهتر بود از انواع ديگر و اگر از اين سودا ماليخوليا آيد خداوندش خندنده و سرود گوي بود...))(فرهنگ غات وعبيرات خاقاني) /دل: اشارت به آن نقطه است كه دايره وجود از او در حركت آمد وبدو كمال يافت وسر ازل و ابد در او به هم پيوست و مبتداي نظر در وي به منتهاي بصر رسيد و جمال و جلال وجه باقي بر او متجلي شد و عرش رحمان و منزل قرآن و فرقان و برزخ ميان غيب و شهادت وروح ونفس و مجمع البحرين ملك و ملكوت وناظر و منظور پادشاه و محب ومحبوب اله و حامل ومحمول سر امانت و لطف الهي ،جمله اوصاف اوست /كل: واحد مطلق را گويند كه كل اسم حق تعالي است به اعتبار حضرت واحديت و الهيت وجامع مجموع اسماء است (عراقي نامه ،دكتر حبيبيان) شيدا: اهل جذبه و صاحب شوق را گويند(فرهنگ مصطلحات عرفا،سجادي)/  آوردن حرف اضافه را به معني(براي)

مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن

هزج مثمن سالم

زهي چابك، زهي شيرين، بناميزد      بناميزد                           زهي خسرو، زهي شيرين، بناميزد، بناميزد

بين شيرين در مصرع اول با شيرين در مصرع دوم جناس تام /مصرع دوم : اشاره به داستان خسرو  وشيرين دارد

ميان مجلس عشرت، زكم گويي و،خوشخوئي                        زهي سوسن، زهي نسرين، بناميزد بناميزد

عشرت: لذت انس وسروربا حق تعاليو شعور و آگاهي از لذت، خوشگذراني /سوسن: گياه پياز دار دايمي زينتي،با گلهاي درشت خوشه اي رنگين و معطر داراي شكلهاي گوناگون/نسرين: اسم گاه زينتي پياز دار بوته اي پايا ،با برگهاي بلند و مخطط و گلهاي زرد يا سفيد به شكل خوشه هاي كوزه مانند و معطر. (فرهنگ گزيده فارسي )/تشبيه مضمر : كه معشوق را از لحاظ كم گويي وخوشخويي به نسرين وسوسن تشبيه كرده است .

ميان مردمان اندر، زخوش خوئي و،دلجوئي                           زهي زهره، زهي پروين، بناميزد    بناميزد

پروين: ثريا، مجموعه هفت ستاره در صورت فلكي ثور،/تشبيه مضمر به كار برده است / جمع بستن اسم جمع با (ان) /اندر +ز =دوحرف اضافه براي يك متمم/ اندر :شكل تاريخي در مي باشد

دل وجانم ،همي دوزد، بغمزه ناوك مژگانت                         زهي ناوك، زهي زوبين، بناميزد     بناميزد

غمزه: اشارات مدركه را گويند(اصطلاحات فخرالدين عراقي،سجادي)/مژگان: ج مژه، رشته مويي زبر وكوتاهي كه بر لبه خارجي پلكها مي رويد .حجاب سالك از رويت حق به سبب تقصير در اعمال(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/ناوك : تيري كه با كمان پرتاب مي كنند ،شيار ،بويژه شياري كه در دانه ها ديده مي شود (فرهنگ لغات فارسي)/ زوبين:جنگ افزاري قديمي به صورت نيزه كوچك ،تير با سردوشاخه(فرهنگ گزيده فارسي) / (همي )كاربرد تاريخي به جاي (مي ) در مضارع اخباري/ ت :ضمير متصل در نقش مضاف اليه كه  ضماير متصل در اين اشعار ودر گذشته بسيار است./ بين ناوك ومژگان  تشبيه رسا ست ،دل وجان ومژگان ،مراعات النظير ،بين زوبين و ناوك دوختن مراعت نظير/ وتشبيه مضمر نيز وجود دارد يعني همچنان كه تير زوبين از كمان خارج شده شكار مورد نظر را از پاي در مي آورد ،مژگان همچون تير زوبين دل وجانم را به هم مي دوزد .مژگانت : ضمير پيوسته اضافه.

خرد زان صورت وسيرت، همي خيره فرو ماند                     زهي آيين، زهي آذين، بناميزد     بناميزد

خيره: غباري را گويند كه در پيش چشم پديد آيد ،به معني شوخ ديده وبيشرم وبي آزرم وناهموار ولجوج وسركش ،تعجب وشگفت بسيار ،حيران وسرگشته .(برهان قاطع)/آيين :در پهلوي ((آدوين)) و ((آين)) زينت و آرايش و روش را گويند(اشارات صوفيه)/آذين: زيب وزينت و آرايش ،آيين ،خوازه وقبه يعني چهارچوبها و گنبدها كه گاه قدوم پادشاهي يا اميري ويا در جشنهاي بزرگ در راهها و بازارها افرازند وبه فرشها و جامه هاي گرانبها و گلها و چراغها و آينه ها زينت دهند (فرهن تعبيرات ولغات خاقاني ،سجادي)/ تشبيه مضمر داردسيرت را آيين بستن و صورت را آذين بستن كه خرد از اين دو رفتار در شگفت است / (همي +....+فرو ماند)آوردن پيشوند همي در فعل مركب پيشوندي وآوردن واژه بين ساختمان فعل مركب/  بناميزد: شبه جمله وصوت وبراي تاكيد است

مرا گفتي توئي عاشق، دل وجان را نداكن هين!                      زهي فرمان، زهي تلقين، بناميزد   بناميزد

عاشق:جوينده حق با وجود دوستي تمام و جد بليغ/ ندا: خطاب ،آواز، جواب/فرمان : دستور ،اجازه،اطاعت/تلقين: در دهان نهادن،ياد دادن،فهماندن،شخصي را وادار بگفتن كلامي كردن(فرهنگ معين)

  را :فك اضافه است كه در گذشته كاربرد داشته /هين :از حروف هشدار و نوعي حرف منادا است /كن :فعل امر بدون پيشوند (ب) كه امروزه با پيشوند (ب) بكار مي رود

زدرد عشق خود رستم، زدرد خويشتن بيني                          زهي شربت، زهي تسكين ،بناميزد بناميزد

رستم: از رستن،به معناي رها دن نجات يافتن ،خلاص شدن/درد: حالتي را گويند كه از محبوب طاري شود ومحب طاقت حمل آن ندارد ( اصطلاحات عراقي)/ شربت: آشاميدني،/آوردن متمم در ابتدا / آوردن دو ضمير مشترك خود وخويشتن

 چو چشم وشكل ودندانت ،ببينم هر زمان گويم                    زهي طه، زهي ياسين ،بناميزد        بناميزد

بين چشم وشكل ودندان ،مراعات نظير /با ذكر طه وياسين تلميحي به سوره هاي قرآن دارد  /گويم ،شكل تاريخي مضارع اخباري  مي گويم است

گلاب افشان شد اين چشمم، زگرد نعل گلگونت                  زهي امكان ،زهي تمكين، بنا ميزد   بناميزد

گلاب افشاندن چشم : كنايه از ريختن اشك است /امكان : قادر گردانيدن بر امري ،آسان وميسر بودن ،دست يافتن/ تمكين: از جمله احوال باطن اهل وصول است .آن حال وقتي سالك را رخ مي نمايد كه احوال وي در طبيعت نباشد و چون نور طريقت بر احوال او بتابد ،قوت دل سالك نيرومند گردد و سالك در مرتبت تمكن قرار مي گيرد . حالت تمكين ، سالك را از اضطراب و تغير ونوميدي دور مي كند . ظهور استقامت است در حقيقت معرفت . حقيقت سكون اسرار است نزد مشاهده ي انوار، قدما ، تمكن در مقام تلوين وگويندك حال اهل وصول است (اشاراتصوفيه،شجاعي) / بردن نهاد به آخر جمله ونهاد مسند اليه مي باشد/ضمير متص(ت) اضافي كه در گذشته كاربرد داشته است .

سگي خواندي سنايي راو،انگه گفتي آن من                        زهي احسان، زهي تحسين ،بنا ميزد بناميزد

 احسان:حلاج گويد :احسان ،قدرت ،معجزه ،معرفت،يا علم است (ديوان حلاج ص101)/احسان سه مرتبه  ودرجه دارد : اول بر حسب لغت ودوم عبادت با حضور تام و سيوم مشاهده رب العالمين با هر شيئي ودر هر شيئي كه باشد و تخصيص اين كلمه به كلمه لقمان از آن سبب بود كه لقمان حكيم صاحب حكمت بود و حكمت نيز مستلزم احسان باشد(اشارات صوفيه) خواندي :مي خواني (ي تكرار ويا پياپي)

 

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

مجتث مثمن مخبون محذوف

چه رنگهاست ،كه آن شوخ ديده ناميزد                               كه تا، مگر دلم از صحبتش بپرهيزد

رنگ: گاه نماد دوروئيوكنايه از مكر ،حيلهونادرست بودن ،در فرهنگ سجادي كنايه از رسوم و تعلقات و قيود بشري است. (فرهنگ اشارات)/شوخ: زنده دل ،زيبا ،خوشآيند وخون گرم/صحبت: همراهي و ملازمت/آوردن سه حرف شرط(ك،تا ،مگر)

گهي زطيره گري ،نكته اي در اندازد                                    گهي به بوالعجبي، فتنه اي بر انگيزد

طيره : سبكي عقل،خشمناك بودن،شرمساري/نكته: سخن ظريف ونغز /فتنه: سهل گفت : فتنه سه است: فتنه عام از ضايع كردن علم و فتنه خاص از رخصت و تاويل جستن وفتنه  اهل معرفت  آن است كه حق وي را در وقت لازم گيرد وي تاخير كند به وقت ديگ يعني ضايع كردن وقت./شكل تاريخي مضارع اخباري پيشوندي در اندازدو برانگيزد

بهيچ وقت ،ببازي، كرشمه اي نكند                                         كه صد هزار، دل از غمزه در نياويزد

كرشمه: غمزه ، اشاره با چشم و ابرو كردن ،ناز ./ شكل تاريخي مضارع اخباري پيشوندي شكل تاريخي منفي مضارع اخباري (نكند:نمي كند)/از غمزه در : تركيب قيد ساز/بهيچ: صفت مبهم انكاري  يا نفي

گهي كزو بنفورم، بر من آيد زود                                          گهش چو خوانم، با من بقصد بستيزد

آنگاه كه از او روي گردانم او (جهان) به سوي من مي آيد و انگاه كه دنيارا به سوي خود فرا مي خوانم از من گريزان است /بقصد: باي آغازين است (از روي)

خوانم :شكل تاريخي مضارع اخباري مي خوانم /بستيزد:به كار بردن مضارع اخباري به شكل مضارع التزامي/كزو : تركيب حروف /بنفورم:(ب) تركيب قيد ساز.

خبر ندارد از آن،كز بلاش نگريزم                                        كه هيچ تشنه، ز آب حيات نگريزد

بلا: ذوالنون گفت : عجب نيست از آن كه به بلايي مبتلا گردد و صبر كند ،عجب آن است كه به بلايي مبتلا شود و راضي گردد ،حلاج گويد : بلاء آن باشد كه همه سال در طلب آن باشيم چون سلطاني كه دايم در طلب ولايت است (اشارات).امتحان ومورد آزمايش / تشنه: كثرت التفات را گويند (اصطلاحات عراقي)/آب: در عرفان ، مظهر علم يقين است كه آدمي را از پليدي ها و وساوس نفساني و افكار و اوهام باطل مي گرداند . محي الدين بن عربي گويد : آب كنايه از علم يقين كه پاك كننده  پليدي ها و جها و اوهام باطل است . آب ،علم ظاهري است كه ارواح و نفوس را احياء مي كند .مجازا فيض و عزت ، رونق و خوبي ،درخشندگي و تيزي ،روح ،شراب خالص و نيز وجود آدمي است ،آب حيات : آب زندگي ،آب بقا ،آب حيوان ،آب خضر و آب نوش نيز گفته اند منسوب به چشمه اي در ظلمات كه خضر پيامبر از آن نوشيدوبه عمر جاويد دست يافت.در عرفان كنايه از دهان معشوق . وچشمه عشق و محبت .(اشارات صوفيه ،شجاعي)

 شكل تاريخي منفي مضارع اخباري/ شكل تاريخي منفي مضارع اخباري

هزار شربت زهر، ار زدست او بخورم                                   زعشق، نعره هل من مزيد برخيزد

من مزيد: حراج كردن ./ شكل تاريخي (اگر)شكل تاريخي مضارع اخباري پيشوندي/ار : مخفف اگر و وجه شرطي است

نه از غم است، كه چشمم همي ز راه مژه                              هزار دريا، پالـــونه وار مـــي بـيزد

پالونه: صافي ،آبكش،جايي از كرباس وغيره كه در وي چيزي پالايند،پالون مژه: اضافه تشبيهي،پالونه وار:مانند پالونه ./

همي در اينجا يعني(هميشه )ودر معناي قيد به كار رفته است ودر معناي تاكيد هم به كار رفته است  /بيت داراي صنعت اغراق مي باشد

ز بهر خصم، همي سرمه سازد از ديده                                    چو دود يافت ،زبهر سنايي  آميزد

ديده: سه ديده است عارف را: ديده سر بيندوآن لذت راست،وديده دل و آن معرفت راستو ديده جان مشاهدت راست(اشارات)/اطلاع انوار الهي(عاشق)برجميع احوال سالك(معشوق)از خير وشر(اصطلاحات عرفاني ،دانش پژوه)/دود: حالتي كه از محبت ؛عارض شودومحب طاقت آن را ندارد(اصطلاحات عرفاني،دانش پژوه)/ زبهر:حرف اضافه مركب كه در گذشته كاربرد فراوان داشته است /همي سازد :شكل تاريخي مضارع اخباري / زبهر:حرف اضافه مركب

بهر كه مردم چشمم نگه كند جز از او   ؟                                جنايتي شمرد آب از آن سبب ريزد

جز از حروف استثنابه معني : جز از آن/مردم : مردك چشم/ازان: تعلق ووابستگي /شكل تاريخي مضارع التزامي ،كند: بكند /شمردو ريزد: شكل تاريخي مضارع اخباري مي شمرد ومي ريزد.

جواب آن غزل خواجه بوسعيد است اين                                مرا دليست كه با عافـيت نـــياميزد

عافيت: صحت ،سلامت،،تندرستي/نياميزد: شكل تاريخي مضارع اخباري نمي آميزد.

 

 

مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن

هزج مثمن سالم

 

دگر گردي، روا باشد، دلم غمگين، چرا باشد                          جهان پر خوبرويانند، آن كن كت ،روا باشد

به كار بردن شناسه جمع براي نهاد مفرد /كن :شكل تاريخي فعل امر/جابجايي ضمير كه تو(كت) / آوردن ذوقافيتين

ترا گر من بوم شايد ،وگر نه هم ،رواباشد                              ترا چون من فراوانند، مرا چون تو، كجا باشد

را در معني (براي)حرف اضافه/بوم شكل تاريخي باشم مضارع التزامي/ را: در هر دو كلمه به معني براي وحرف اضافه است  /صنعت عكس( ترا چون من،مرا چون تو)

جفاهاي تو نزد من، مكافاتش، بجا باشد                               وليكن آن كند هر كس ،كه از اصلش، سزا باشد

جفا: در لغت به معني ستم وظلم است. نزد عرفا ، پوشانيدن دل سالك از معارف و مشاهدات است و بي وفايي محبوب را نيز مي گويند.(اشارات صوفيه)/مكافات : پاداش ./اصل: ريشه داشتن،حقيقت داشتن ./ كند :شكل تاريخي فعل مضارع اخباري /هركس صفت مبهم كه امروز هم كاربرد دارد/ليكن : حرف شرط./

نگويند اي مسلمانان، هرآنكو مبتلا باشد                                  نبـاشد    مبتلا   الاْ ،    خداونـد    بـلا     باشد

بلا: بلا: ذوالنون گفت : عجب نيست از آن كه به بلايي مبتلا گردد و صبر كند ،عجب آن است كه به بلايي مبتلا شود و راضي گردد ،حلاج گويد : بلاء آن باشد كه همه سال در طلب آن باشيم چون سلطاني كه دايم در طلب ولايت است (اشارات).امتحان ومورد آزمايش/نگويند: شكل تاريخي مضارع منفي اخباري /ذكر مسند بعد از فعل اسنادي/آوردن فعل ابتداي جمله /الا : از حروف استثناء/خداوند: در اينجا به معني صاحب  .

چنين گيرم كه اين عالم، همه يكسر تورا باشد                       نه آخر هر فرازي را، نشيبي در قــفا بــاشد؟

 چنين :صفت اشاره كه امروز هم كاربرد دارد/گيرم:شكل تاريخي مضارع اخباري ،در معناي فرض كردن/را به معني براي حرف اضافه است/باشد: شكل تاريخي مضارع اخباري/نه آخر:حرف نفي براي تاكيد است به معني يقين/مصرع دوم ضرب المثل براي مصرع او ل . /كه: حرف ربط/عالم: عام((جهان))سه درجه است: علوي ((برتر)) سفلي ((فروتر))و متوسط . ظهور حق در عالم دوگونه است : بقا و فنا . از حيث ذات ، همه عالم يكي است و بقا وفنا در صور واشكال آن باشد .(اشارات صوفيه)

سنائي از غم عشقت، سنائي گشت اي دلبر!                               مگوئيد اي مسلمانـان !خطا باشد، خطا باشد

غم:بند اهتمام طلب معشوق را گويند/سنا:چوبي باشد كه بدان مسواك كنند ودر عربي گياهي است مسهل و بهترين آن مكي مي باشد (برهان قاطع)/خطا: نام شهري در تركستان ، ومعني ديگر آن اشتباه كردن(فرهنگ لغات وتعبيرات خاقاني) /ذكر منادا در آخر جمله/شكل تاريخي فعل نهي كه امروزه به جاي حرف (م) حرف (ن )به كار مي رود/جناس تام (سنايي وسنائي) /بين خطا وخطا جناس تام (اولي به معني: شهر ي در تركستان ودومي: سهو و اشتباه)

 

مفعول مفاعيل مفاعيل فعولن

هزج مثمن اخرب مكفوفمحذوف

 

معشوقه كه او، چابك و چالاك نباشد                                     آرام دل،  عاشق   غمناك   نباشد

معشوق: عاشق،خدا .(اشارات صوفيه) ،حق تعالياز آن جهت كه فقط اوست كه مستحق عشق ودوستي است از هرجهت(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/چابك: مخفف چابوك است كه جلد وچست و چالاك و ظريف باشد و به معني تازيانه هم آمده است /چالاك: دزد وخوني و جلد وچابك را گويند. وبه معني جاي بلند هم آمده است(برهان قاطع)./آرا: سكينه ، پديد آمدن طمانينت به هنگام نزول غيب(اشارات صوفيه) /كه : حرف ربط/او: بدل /آرام دل: دل آرام ،صفت وموصوف مقلوب)

از چرخ ستمكاره، نباشد بغم و بيم                                        آنرا كه چو تو، دلبر بي باك نباشد

چرخ: نام شهري بوده در قديم در خراسان، نام دهي از ولايت غزنين، آسمان وفلك را نيز گويند وگريبان جامه وپيراهن باشد (برهان قاطع)/ دلبر: كسي كه دل برد مهربان ،يار مهربان(اشارات صوفيه)/تشبيه مضمر به كار برده است يعني هركس كه چون تو دلبر بي باك داشته باشد ديگر از روزگار هيچ غم وترسي ندارد را به معني (براي) /آوردن متمم در ابتدا /كه : موصول است وبعد از(( آن)) كر گرديده است./ بي: از حروف نفي است و پيش از اسم مي آيد .

در مرتبت از خاك، بسي كم بود آن جان                             كوزير كف پاي تو، چون خاك نباشد

 به كار بردن صفت تفضيلي بدون تر/ذكر نهاد آخر جمله (آن جان)/تتابع اضافات : (زير كف پاي تو)

 

نادان بود آنكس،  كه ترا ديد و از آن پس                           از مهر   دگر خوبان،  دل پاك نباشد

صفت جانشين اسم :  (نادان)/آنكس: ضمير اشاره مبهم /كه : موصول /واز آن پس: به دنبال ،پشت سر./ ذكر نهاد بعد از فعل

روي تو  وموي تو بس اند  ارچه جهانرا                               هم روز وشب و انجم وافلاك نباشد

روي:مرآتجليات را گويند(عراقي نامه)/وجه ذات حق،انوار ايمان،و فتح ابواب عرفان،ورفع حجابهااز جمال حقيقت(فرهنگ اصطلاحات عرفاني)/موي: ظاهر هويت،وربوبيت حق(ف .اصطلاحات  عرفاني) ،در عربي((شعر))از شعور،نمادي از علم خفي و آگاهي باطني است./افلاك::دور زمين نه فلك (ف .اشارات فارسي،دكتر شميسا)/ارچه: مخفف اگر چه./تكرار تو ./را : در معناي حرف اضافه

يكدم نزند شادي با جان سنايي                                          روزي كه دلش از غم تو چاك نباشد

يكدم نزند: دامن نزند؛در كنار آمدن وهمراه شدن  ./  شكل تاريخي  مضارع اخباري منفي./چاك: به معني شكاف، وقباله خانه و باغ وامثال آنرا نيز گويند ،به معني سپيده صبح،صداي زدن شمشير وتبرزين ،به معني آماده ومهيا(برهان قاطع)

 

مفعول مفاعلن فعولن

هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف

 

 هردل كه قرين غم نباشد                                                 از عشق بر او رقم نباشد

قرين: همنشين ،نزديك ،يار ،همسر ./رقم: نوشتن ،تحرير،نقش،نشان(فرهنگ لغات وتعبيرات خاقاني )/

به كار بردن ضمير جاندار براي غير جاندار(او براي دل)درحالي كه از (آن) بايد استفاده مي شد /نباشد:شكل تاريخي مضارع اخباري منفي

من عشق تو اختيار كردم                                                  شايد كه مرا درم نباشد

 را به معني حرف اضافه (براي) / نباشد: شكل منفي مضارع اخباري./شايد : شايسته است

زيرا كه درم هم از جهانست                                             جانان و جهان بهم نباشد

زيرا: در معناي دليل وتوضيح ./ نباشد :شكل تاريخي مضارع اخباري منفي

با ديدن رويت اي نگارين                                                  گوئي غمست وغم نباشد

نگار: زيبا رويي را گويند كه از شدت زيبايي گوئي با قلم صنع نگارنده اي ماهر تعمدا نگارش شده است . لذا عارف جمال مطلق الهي را نگار ناميده است .(اشارات صوفيه)

 ذكر منادا در آخر جمله/ گويي شبه جمله ودر معناي فرض وشبيه به كار رفته كه امروزه هم كاربرد دارد./نباشد: شكل تاريخي مضارع اخباري منفي

تا در دل من نشسته باشي                                                  هرگز دل من دژم نباشد

تا: به معني آغاز ،زماني كه،وقتي كه ./نشسته باشي: ماضي التزامي/نباشد: شكل تاريخي مضارع اخباري منفي

پيوسته در آن بود سنايي                                                    تا جز به تو متهم نباشد

 

مفعول فاعلات مفاعيل فاعلن

مضارع مثمن اخرب مكفوف محذوف

 

در مهر ماه زهدم و،دينم خراب شد                                    ايمان وكفر من همه، رود وشراب شد

مهر: ميل ومحبت به اصل خود با وجود علم وآگاهي از يافتن مقصد (ف.اصطلاحات عرفاني،دانش پژوه) نام ماه هفتم از سال ه.شمسي ./زهد:اعراض از زيادت دنيوي ،وقتي كه نفس را به دنيا اشتياق باشد (ف .اصطلاحات عرفاني)./ دين: اعتقادي كه از مقام ((تفرقه ))سر بركرده باشد .(ف .اصطلاحات عرفاني)،در اوستا (( دئنا))از ريشه ((دا)) انديشيدن و شناختن .در زبان سامي ((دنو)) و((دينو)) داوري كردن، گرفته شده از واژه اوستايي ((دئنا )) وسپس به زبان عبري و آرامي رفته وبه صورت ((دين ))داوري كردن در آمده است.و واژه مدينه از همين واژه است ،يكي نزد خدا  واز آن كساني است كه خداوند به ايشان داده و شناساند و ديگري نزد خلق است .دين يعني اطاعت كردن تو از شريعت خداوندي است .دين يعني اطاعت و ناموس نيز يعني شريعت كه خداوند آن را براي اطاعت كنندگان نهاده است .دين از آن خداست و اطاعت نيز از آن تو.(اشارات صوفيه)/خراب: مست ./ايمان: نور تاباني است ،آميخته با نور اسلام وبه تنهايي چيزي از خودش ندارد مگر اينكه با نور اسلام باشد ،ابن عربي گويد: ايمان بردو قسم است: ايمان تقليدي و ايمان تحقيقي. ايمان تحقيقي شامل ايمان استدلالي (علم اليقين) ،ايمان كشفي (عين اليقين) كه هردو منجر به ايمان حقيقي (حق اليقين) مي گردد .(اشارات صوفيه)/كفر: به مناي پوشش وحجاب است ،كافر كسي است كه از نور ذات حق محروم باشد(اشارات صوفيه) ./رود: هر رودخانه عظيم و سيال را گويند،فرزند،نام سازي است كه نوازند . /  شراب: ملا محسن فيض كاشاني ويد: شراب عبارت است از ذوق و وجد وحال كه از جلوه محبوب حقيقي در اوان غلبه محبت بر دل سالك عاشق وارد مي شود و سالك را مست وبي خود مي كند. فخرالدين عراقي نيز گويد : شراب غلبات عشق را گويند با وجود اعمال كه مستوجب ملامت باشد و آن اهل كمال را باشد كه اخص اند در نهايات سلوك(اصطلاحات عراقي)/دين وايمان وكفرو زهد : مراعات نظير ./كفر وايمان : تضاد .

زهدم منافقي شد و، دينم مشعبدي                                    تحقيقها نمايش   و   ،   آبم سراب شد

سراب: كنايه از دنيا ووامتعهدنيوي است (اشارات صوفيه)/زمين شوره را گويند كه در آفتاب مي درخشد و از دور به آب مي ماند و بعضي گويند بخاري باشد آب نما كه در بيابانها نمايند و كنايه از معدوم ونابود وغرور وتكبر باشد(برهان قاطع)/((م)) ضمير پيوسته مسنداليه /آبم: ((م)) ضمير پيوسته اضافه

ايمان وكفر، چون مي وآب زلال بود                                 مي آب گشت و آب، مي صرف ناب شد

مي:غلبات عشق راگويند،با وجود اعمال كه مقارن سلامت باشد و اين خواص را باشدكه در سلوك متوسلند(اشارات صوفيه واصطلاحات عراقي)/زلال: آب شيرين خوشگوار زود فرو شونده به حلق(ف. تعبيرات خاقاني )/صرف: بي آميغ،محض ، ساده،خالص(فرهنگ تعبيرات خاقاني)/لف ونشر مر./ تكرار مي وآب./عكس: (مي آب وآب مي) /تشبيه ايمانوكفر به مي وآب /

دوش از پياله اي كه ثرياش بنده بود                               صافي مي  درو   چو سهيل  و شهاب شد

پياله: كنايه از محبوب است . معناي صفاي ظاهر و باطننيز گويند كه هر چه در او با شد ظاهر گردد .(اشارات صوفيه)/دوش: مخفف ديشب وبه معناي شانه وكتف نيز هست . صفت كبريايي حق تعالي./سهيل: ستاره اي است كه به هنگام پائيز از جانب يمن طلوع مي كند و از اين رو بدان سهيل يمن و يا ستاره يماني مي گويند ،رنگ وبوي چرم اديم از تاثر نورستاره سهيل است ،بي رنگي و خامي آن را از بين ميبرد و بدان رنگ سرخ مي دهد،رنگ رسيدن برخي از ميوه ها چون سيب و انگور ،بر اثر نور سهيل در اول پائيز است (ف.اشارات ادبيات ،شميسا)/شهاب : ستاره روشن ،از آنگونه ستارگان كه چون اخگري پديدار مي شوند و پس از طي مسافتي از ديد محومي گردند.(اشارات صوفيه)/ جابجايي ضمير متصل(بنده اش بود)/جابجايي صفت وموصوف

 

مفعول مفاعيلن مفعول مفاعيلن

هزج مثمن اخرب

 

 

از دوست بهر جوري، بيزار نبايد شد                                      از يار  بهر زخمي  ،  افگار   نبايد   شد

دوست: ذوالنون گويد: دوستي با كسي كن كه به تغير تو متغير نگردد . پس اگر خواهي كه اهل صحبت باشي ، صحبت با ياران چنان كن كه اصحاب با پيغمبر (ص) كردند .دوستي ،تورا در سخن آرد وشرم ،در خاموشي و خوف ،بي آرام گرداند.(اشارات صوفيه)/درستي را گويندبي سبب و علاقه وبي حركتي با حق سبحانه وتعالي (اصطلاحات عراقي)/جور: باز داشتن سالك را گويند از عروج.(اصطلاحات عراقي)/زخمي : زخم وجراحت. / افگار: آزرده ،خسته، زخمي.

ورجان ودل ودين را، افگار نخواهي كرد                               با عشق خوش شوخي، در كار نبايد شد

 نخواهي: فعل مضارع منفي اخباري نمي خواهي/ كرد فعل ماضي در معناي فعل مضارع التزامي بكني: نمي خواهي بكني./ در كار شدن: انجام دادن

گر زانكه چو عياران، از عهده برون نائي                               دلداده    آن   چابك   عيار   نبايد   شد

عيار: مرد چالاك ،ولگرد،جوانمرد(اشارات صوفيه) .بسيار آمد وشد كننده وگريزنده ومرد تيز خاطر،تيزرو وتيزدو(فرهنگ تعبيرات ،شميسا)/عهده:نبشته سوگند و پيمان (منتهي الارب) در فارسي به معني تعهد و ضمان وذمه بكار مي رود./ دلداده: عاشق،واله،دلشده ./ گر زانكه:گروه حرف اضافه همراه ضمير اشاره آن براي عياران/نائي:شكل تاريخي مضارع منفي اخباري نمي آيي.

هر گه كه بترك جان آسان نتواني گفت                              پس عاشق آن دلبر خونخوار نبايد شد

نتواني : شكل تاريخي مضارع منفي اخباري نمي تواني/دلبر خونخوار : كنايه از دنيا ./ترك جان گفتن: كنايه از مردن

چون سوختن دل را تن در نتوان دادن                                  از لاف   برعنائي   درنار  نبايد      شد

تن در دادن: كنايه از تسليم شدن./ لاف: كلام فضول وعبارت گشاده و خويشتن ستايي و خودنمايي باشد (برهان قاطع)سخن زياده از حد ودعوي بي اصل و با لفظ زدن و پيمودن مستعمل است .(ف.تعبيرات خاقاني)/ رعنا: مونث ارعن،زن گول وسست (منتهي الارب) زن احمق،نادان وفريفته به خودوداراي عجب .(ف .لفات وتعبيرات خاقاني)/ را :فك اضافه /نتوان دادن :نمي تواني بدهي: فعل مضارع اخباري منفي ./ در نار شدن: كنايه از نيست شدن.

خواهي كه بياسايي مانند سنايي تو                                        هرگز زمي   عشقش   هشيار نبايد شد

هشيار:آفات است از غلبه عشق صفات دروني وبروني را وعبارت از صحو اولياست (اصطلاحات فخر الدين عراقي) ./ شكل تاريخي مضارع اخباري مي خواهي

خواهي كه خبر يابي از خود زنگار خود                                 الا  ْزوجود   خود   بيزار   نبايد     شد

وجود: وجدان حق در وجد(اشارات صوفيه)./خواهي: شكل تاريخي مضارع اخباري مي خواهي/يابي: شكل تاريخي مضارع التزامي(بدون ب) نبايد بشوي شكل تاريخي مضارع التزامي كه به شكل ماضي ساده آورده شده است./آوردن فعل در ابتدا /الا: از حروف استثناء .

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و یکم آبان 1388ساعت 22:38  توسط فاضل  | 

شروان در قرن ششم هجري:

در قرن ششم هجري ولايت شروان محدود بود به دربند در شمال ،بحر خزر در شرق ،رود كر در جنوب ، وشهرستان شكي در غرب . شروان را به دو گونه تلفظ مي كردند هم با كسر واين تلفظ عامي بود وهم با فتح ،چنان كه از جناس گويي پايين خاقاني ظاهر است:

عيب شــــروان مكن كه خاقاني                            هست از آن شهر كابتداش شر است

عيب شهري چرا كني به دوحرف                           كاولــش شــرع  و آخرش بشر است

پادشاهان شروان كه آنها را شروانشاه مي خواندند داراي استقلال سياسي بودند ولي مصلحت مي ديدند كه مسكوكات خودرا با ضرب اسماي خلفاي بغداد و سلاطين سلجوقيه عراق زينت دهند واگر آن مسكوكات ناقص نمي بود يك ماخذ گرانبها براي نوشتن تاريخ شروان محسوب مي شد .

خاقاني:

القاب وعناوين اين سخنور نامدار اميرالشعرا، سلطان الفصحا ، حسان العجم، افضل الدين ، بديل ، الحقايقي ، الافضلي ، الخاقاني ابراهيم بن علي النجار الشرواني بوده واز شعراي قرن ششم هجري محسوب مي گردد . سال تولد وي به طور تحقيق معلوم نيست ودر تاريخ وفاتش هم اختلاف است .عبدالرشيد صالح نوري از علماي قرن هفتم هجري در ماده شروان چنين نوشته : ((وينسب اليها الحكيم الفاضل افضل الدين الخاقاني . كان رجلا حكيما شاعرا اخترع صنفامن الكلام انفرد به و كان قادرا علي نظم القريض جدا محترزا عن الرذائل التي يركبها الشعراء . حافظا علي الرديبه الدنانير ، توفي سنه 581بتبريز))،نظر به روايتي خاقاني شاگرد فلكي شرواني است و به روايتي ديگر از شاگردان ابواعلاء گنجوي بوده وداماد اوست و مدت مديدي مابين استاد و شاگرد شكر آبي حاصل شده ، بالاخره كار آنها به معارضه و مجادله كشيده وهريكي از آنها بر صدد انتقام بر آمدند و با الفاظ قبيح و ركيك هجو ها ساخته و يكديگر را طرف طعن و سرزنش قرار داده اند. خاقاني در هردو زبان پارسي و عربي اديب ودر هردو صنعت نظم ونثر استاد بوده است . قصايد غرا و قطعات بي نظيري دارد و قسمت بزرگي از اشعار وي هم رباعي و مثنوي است . خاقاني به طنطنه وزن وطمطراق الفاظ ميل مفرطي داشته ورديف هاي غريبي انتخاب مي كند . معاني بديع ونكات طيف در صنعت شعر اختراع كرده و طرفه تشبيهاتي در آنها به كار مي برد ودر مقدمه وتشبيب قصايد بيشتر به روشنايي بامداد و طلوع آفتاب مي پردازد .قصايد ((صفير الضمير )9و ((منطق الطير)) و ((سوگند نامه))و ((ايوان كسري ))و صفت خرابه مداين ،از قصايد برجسته اوست ،از امهات قصايد حبسيه وي قصيده معروفي است كه اغلب ابيات اين قصيده محتاج به شرح و توضيح مي باشد ،زيرا كه بعضي از كلمات و لغاتي راجع به دين مسيح وساير اديان غير اسلامي در آن ذكر شده وبرخي از الفاظ السنه اجنبي در آن داخل گرديده است .قسمت بزرگي از قصايد وي راجع به نوحه وندبه است وقصايد مفصلي هم در مرثيه امام محمد بن يحيي از علماي نيشابور و كافي الدين طيب ، عم خود ، وفرزندش ساخته است .يك قسمت از قصايد وي مربوط به كبر وغرور و فخر ومباهات مي باشد و بالعكس برخي هم داير به تواضع و شكست نفس خود گفته است .خاقاني در تجرد و توحيد وسير وسلوك نيز قصيده ها ي منظوم ساخته و هنوز قصيده ((شينيه ))ي او مطرح انجمن شعرا بوده و باب مشاعره و تنظير و تتبع مفتوح است و قصيده ((رائيه))ي حكيم سنايي را جواب گفته كه عدد ابيات آن از صدوهشتاد گذشته وسه مطلع دارد .

خاقاني دو مرتبه به زيارت بيت الله الحرام رفته و مثنوي تحفه العراقين را در عرض راه به نظم كشيده ودر مرتبه ثاني بعد از معاودت در تبريز ساكن شده وشروانشاه كسي به طلب او فرستاده اما شاعر عذر خواسته ونمي پذيرد .

خاقاني يكي از مشاهير ادباي عصر خود بوده واز قرار معلوم در اكثر فنون معموله آن زمان وبالخصوص در علم حكمت و احكام نجوم بصيرت كاملي داشته لذا كلمات زيادي از آن علوم داخل در اشعار وي گرديده و مبلغي از اسامي نفمه و الحان و آلت طرب والعوبه و نرد و شطرنج وغيره نيز در قصايد وي ذكر شده است .در سير وتواريخ و قصص اخبار قديميه نيز استاد بوده و گاهي اشاره به وقايع مهمه آنها مي كند و كلمات كثيري از لغات ملل اجنبي نيز اقتباس كرده ودر طي كلام خود آورده است و به اغلب احتمال القاء كننده آن كلمات به او والده اش بوده است كه در اوايل عمر از پيروان دين مسيح بوده وشايد به زبان ديگري غير از السنه فارسي و عربي تكلم مي كرده است .

در صحنه نظم كوشيده تا با ابداع و اختراع معاني تازه و بكر و استقراء و استعمال الفاظ و لغات مصطلح عصر خود نظيره اي نداشته باشد .

بعضي از ارباب تتبع و معرفت شرح ها و تفسير ها به غوامض كلمات و حواشي و تعليقاتي به اشعار مشكله خاقاني نوشته اند از جمله حسن دهلوي ، شيخ آذري در جواهر الاسرار وبسياري كسان ديگر بر حواشي ديوان خاقاني شروحي نوشته اند .

خاقاني در ابتدا حقايقي تخلص مي كرد و پس از آن به مناسبت اختصاص به دربار خاقان ،خاقاني تخلص نمود ،با قرآن وحديث بيش از ديگر شاعان آشنا است واز مبادي هيات ونجوم آگاهي كافي دارد .

لذا براي درك معاني لغات واشعار خاقاني بايد به علوم قرآني وحديث و اصطلاحات نجومي ،قصص وامثال سائر و مبادي نجوم و سرانجام با داستانهاي ملي ايراني وباورهاي عامه و حتي برخي خرافات آشنايي پيدا كرد تادر فهم ودرك معاني ابيات خاقاني با انبوه مشكلات مواجه نشد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در توحيد و موعظه و حكمت و معراج حضرت ختمي مرتبت(ص)

1-اي پنــج نـوبه كــوفته در دارملـك لا                  لادر چهاربالش وحــدت كشد تــــرا

2-جولانــگه تـو زانسوي الاست گــركني                  هـــژده هـــزار عالم ازين سوي لارها

3-از عشق ساز بدرقه پس هم بنور عشق                 از تيــه   لا بــمنزل الـا الله انــدر آ

4-دروازه ي سراي ازل دان سه حرف عشق                 دنــدانــه ي كليد ابد دان دو حرف لا

5-بي حاجبي لا بدرديــــن مرو كه هست                 ديـن   گنج  خانهء حق ولا شكل اژدها

6-حد قدم مــپرس كـه هرگز نيامده است                  در كـوچه ي  حدوث  عــماري كـبريا

7-از حــلهء حدوث بــرون شــو دومنزلي                  تا گويدت   قريشي  وحدت   كه مرحبا

8-پيوند دين طلب كه بهين دايهء تو اوست                  آن  دم كه از مشيمه ء عالم شوي جدا

9-اين دم شنوكه راخت از اين دم شودپديد                 و اينجا طلب كه حاجت از اينجا شودروا

10-كسري از اين ممالك وصد كسري وقباد                 خطوي از اين مسالك وصد خطهء خطا

11-فيض هزار كوثر و زين ابر يك  سرشك                  بـرگ   هزار  طوبي   وين  باغ يك گيا

12-فتراك عشق  گير نه  دنبال عقل از آنك                عـيسيت دوسـت بـه كـه حواريت آشنا

13-مي دان كه دل زروي شناسان آن سراست                مـشمارش از غـريب شمـاران ايـن سرا

14-دل تا بخـانه ايست كـه هر ساعتي در او                شمـع خـزايـن مـلكوت افـكنــدضيــا

15-بيـني جـمال حضـرت نـورالله آن زمـان                كـايــينهء دل تـو شـود صـادق الصـفا

16-دردل مدار نقش امـاني كــه شرط نيست               بـتخانـه سـاختـن  ز نـظرگـاه پـادشـا

17-دنيــا بـعرض فـقر بــده وقـت مـن يزيد               كـان گـوهــر تـمام عـيار ارزد اين بـها

18-در چارســوي فــقر در آ تـــا ز راه ذوق                دل را زپنـج نــوش سـلامت كنــي دوا

19-هـمت زآستانــهء فـقر ست ملـك جوي                 آري هـوا زكيـسه ء دريـا بـود   سـقــا

20-شاخ امـل بزن كه چراغـــيست زود ميـر                بـيخ هـوس بكن كه درختي است كم بقا

21-گـر   سر  يوم  يحمي  برعقل خوانده اي                 پس  پـايـمـال  مـال مـباش از سـر هوا

22-تنـگ  آمدست زلزلت الارض هين بخوان                  بـر  مـالـها  و   قـال  الانـسان  مــالـها

23-حق مي كند  ندا  كه به ما ره دراز نيست                  از مـال  لام بفـكن و  باقي  شنـاس مـا

24-خس طبـع را چـه مال دهي و چه تربيت                 بي  ديده  را چه  ميل  كشي و چه توتيا

25-ازعافيـت مــپرس كه كـس را  نـداده اند                 در عـاريـت سـراي جـهان عـافيـت عطا

26-خـود  مادر  قضا  ز وفـا حـامـله   نـشـد                  ور شد به قهرش از شكم افكند هم قضا

27-ازكـوي رهــزنــان طبــيعت بـبر قـدم                    وز خـوي ره روان طـريـقت طلـب وفـا

28-برپنج فرض عمر برافشان و دان كه هست                 شش روز آفــريـنش ازيـن پـنـج بـانوا

29-تـوسن دلـــي و  رايــض تــو قـول لااله                 اعـمي وشـي وقـايــد تـو شرع مصطفي

30-بـا سايـه  ركــاب  محمد  عــنان  در آر                  تــا طــرقــوا زنــان تـو گـردند اصفيا

31-آن ب و ت شكن كـه  بتعـريف او گرفت                  هم قاف و لام و رونق وهم كاف ونون بها

32-او مــالــك ارقــاب دو گيــتي وبر درش                 در كـــهتري مــشجره آورده انــبــيا

33-هــم موسي از دلالت او گشته مصطنع                      هــم آدم از شفـاعـت او بوده مجتبي

34-نطقش معلــمي كــه كند عقل را ادب                      خلــقش مفرحي كه دهد روح را شفا

35-دل گـرسنه در آمــد بر خـوان كائنات                      چون شبــهتي بـديد برون رفت ناشتا

36-مريم گشاده روزه و عيـسي ببسته نطق                      كــو در سخن گشاده سر سفرهء سخا

37-بـر نــامــده سپـيدهء صبـح ازل هنوز                       كــو بــر سيه سپـيد ازل بوده پيشوا

38-آدم از او بـبرقـع حـرمت سپـيـد روي                       شيطان از او به سيلي حرمان سيه قفا

39-ذاتــش مـراد عـالــم و او عـالـم كرم                       شـرعـش مــدار قـبله و او قـبلهء ثنا

40-از آسمـان نـخست بـرون تاخت قدر او                      هم عرش نطعش آمد و هم سدره متكا

41-پس آسمان بگوش خرد گفت شك مكن                   كان قدر مصطفي است علي العرش استوي

42-آن شب  كه سوي كعبه خلت نهاد روي                      ايــن غــول دار بــاديـه راكرد زير پا

43-آمــد پـي مــتابـعتش كوه   در  روش                      رفـت از پـي مـشايعتش سنگ در هوا

44-برداشت  فر  او دو  گروهي زخاك وآب                      آمــيخت بـا سمــوم اثــيري دم صبا

45-گــردون پــير گشت مـريـد كـمال او                       پــوشيـد بـر ارادتش اين نيلگون وطا

46-روحــانــيان مــثلث عطــري بسوخته                      از عــطــرهـا مــسدس عالم شده ملا

47-يــا سيــدالـبشر زده خورشيد بر نگين                      يــا احــسن الـصور زده نــاهيد بر نوا

48-از شيب تــازيــانهء او عــرش را هراس                     وز شيــههء تكــــــاور او چرخ را صدا

49-لاتــــعجبوا اشـــارت كرده به مرسلين                     لا تــــقنطوا بــشارت داده بــا تــقيا

50-روح القدس خريطه كش او در آن طريق                    روح الامــين جنــيبه بـر اودر آن فضا

51-زو باز مانـده  غـاشيه دارش مـــيان راه                    سلطان دهر گفته كه اي خواجه تا كجا

52-بنوشته هفت چرخ و رسيده به مستقيم                      بــگذشتــه از مسافت و رفته به منتها

53-ره رفـــته تــا خــط رقــم اول از خطر                    پــي بــرده تــا سـر افـق اعلي از علا

54-زان سوي عرش   رفته هزاران هزار ميل                      خود گفته اين انزل و حق گفته هيهنا

55-در ســور سر رسيده و ديــده بچشم سر                    خـلوت سراي قدمت بي چون وبي چرا

56-گفــته نـــود هــزار اشارت به يك نفس                    بشــنوده صدهــزار اجابت به يك دعا    

57-ديده كه نقدهاي اولوالعزم ده يكي است                      آمـــوختـه ز مــكتب حق علم كيميا

58-آورده  روزنــامهء  دولـت  در آســتيـن                     مــهرش نـهاده سورهء والنجم اذا هوي

59-داده قــرار هــفت زميــن را بـبازگشت                     كــرده خــبر چــهار امـين را زماجرا

60-هــــرچـــارچــار حــد بناي پيغمبري                     هــر چــارچــار عــنصر ارواح اولــيا

61-بــي مــهر چار يار در اين پنج روزه عمر                    نــتوان خلاص يافت از اين ششدر فنا

62-اي فيــض رحمت تو گـنه شوي عاصيان                    ريــزي بــريــز بـر دل خاقاني از صفا

63-بــا نــفس مطمئنه قرينش كن آن چنان                   كــآواز ارجــعي دهــدش هـاتف رضا

64-بــر فضــل تـست تكيــهء اميد او از آنك                   پــاشنــدهء عــطائي و پوشندهء خطا

65-اي افــضل ار مشــاطهء بكـر سخن تويي                    ايــن شعر در محــافل احـرار كن ادا   

شرح قصيده

شرح لغات وتعابير:

1- اي: حرف ندا /پنج نوبه كوفتن :كنايه اي است فعلي از گونه ايما از فرمان راندن و سروري داشتن ،زيرا پنج بار در شبانه روز به نام فرمانروا كوس مي كوفته اند ؛و اين كوسكوبي نشانه پيروي و فرمانبري از وي بوده است .دار ملك لا ،نيز چهار بالش وحدت،تشبيه رساست . لا،نيستي و فناي صوفيانه ،رستن از چنبر تن و گسستن از چيرگي من، به پايتخت سرزميني مانند شده است كه پارساي خداي ترس و وارسته فرمانرواي آن است ،وبا رسيدن به يكتا پرستي ناب و بدور از هر آلايش ، به آسودگي بر آن فرمان مي راند،و پنج نوبت كوفتن لا ،كنايه است از بانگ نماز پنج گانه و نيز جايگزين شدن و حكومت و برقراري و اعلام ((لا اله الا الله )) كه كلمه توحيد است  . چهار بالش وحدت: چهار بالش يكتايي و يگانگي ،كنايه اي است از گونه ايما از آسودن ودر آرامش به سر بردن ؛ زيرا در گذشته بر چهالش ، دو در پشت و در دو سوي ، مي آراميده اند از ديگر سوي ، چهار بالش را استعاره اي آشكار از چهار سوي بنيادين مي توان دانست ، ودر پي آن ، كنايه اي از سرزمين : آنكه در پايتخت لا پنج نوبه كوفته است ؛بر سرزمين وحدت نيز فرمان خواهد راند . در پاره دوم بيت ،باز خوانيي هنري (اسناد مجازي) نيز به كار برده شده است: لا كه سبب انجام كار است نهاد وكننده جمله گرديده است ./ سلطنت لا ،نفي از ما سوي الله،/پنج نوبه كوفتن: اصطلاحي است كه در گذشته بر در پادشاهان طبل يا نقاره مي زدندو اين عمل از عهد سلطان سنجر مقرر گرديد قبل از آن سه نوبت مي زدند وبعد از آن هفت نوبت وبا اين كار اعلام وجود وقدرت مي كردند./دار: درخت ،چوبي كه دزدان و مجرمان را از آن بحلق آويزند ،چوبي كه بدان خانه را پوشند ،جايي كه در آن سكونت كنند،سرا و خانه ،به معني جهان نيز به كار رفته است

ملك: سرزمين و جايي كه درآن زندگي كنند /

لا:حرف نفي است و برابر با نه فارسي كه معمولا در جواب نبود ونيستي ويا رد نظري به كار مي بريم،اما در اين مصرع در مفهوم نفي ما سوي الله است واين موضوع اشارات زيادي به آيات واحاديث وتفاسير مختلف در اين زمينه دارد ازجمله:آيه 87 سوره نساء : ((الله لا اله الاهو)) شهادت به صورت نفي ، غايت اثبات است ونهايت تحقيق ،اشارت ارباب معرفت آن است كه نفي (لا)در اول كلمه نفي اغيار است و استثناي (الا) اثبات قادر قهار است يعني تا اغيار را به تمامي از دل بيرون نكني ، حقيقت جلال كبريايي در دلت منزل نكند :

چو(لا) از صدر انساني فكندت در ره حيرت         پس از بود الاهيت به الله آي  از (الا)(تفسير ادبي)ص211

چهار بالش:مسند، چهار بالشي كه هنگام نشستن در پشت سر وزير پا و جانب راست و چپ بگذارند و بدانها تكيه دهند،تكيه گاه پادشاه وحاكم،چهار عنصر ،چهار اركان ،چهار بالش وحدت :خروج است از قلت وكثرت . يگانگي حق مراد است كه در مجالي كثرات جلوه گري نموده واشيارا به نور هستي منور گردانيده است . در اينجا منظور از چهار عنصري است كه در عين ضد بودن باهم تركيب يافته و ودرقالب تشكيل دهنده جسد وحدت يافته اند ومنظور بيت در اينجا اين است : اي كسي كه در مقر فنا ونابودي اظهار وجودوقدرت مي كني واين جهان وهستي خواهي ديد كه چگونه تورا در خود فرو مي برد و اين بيت با بيت دوم اشاره دارد به آيه 51سوره نمل كه خداوند مي فرمايد: ((فانظركيف كان عاقبه مكرهم انا دمرناهم وقومهم اجمعين)) :پس بنگر كه سرانجام مكرشان چگونه بود كه ايشان و قومشان را همگي نابود كرديم.

2- جولانگه: مكاني كه در آن به صورت دايره وار گشتن، مكان تاختن/هژده هزار عالم: كنايه ايمائي است از همه هستي و جهان ((جز خدا))(=ماسوي الله) به يكبارگي .پيشينيان جهانهاي هستي را هژده هزار مي دانسته اند. هژده هزار عالم : صاحب صائر آورده است كه در هر ربعي ، عالم را از شرقي وغربي و جنوبي و شمالي چهار هزار و پانصد عالم است كه مجموع هژده هزار باشد ودر خلاف المناقب ، از سيد علي همداني مذكور است كه عالم سيصدو شصت هزار باشد ، و بعضي هژده عالم گويند ؛ چنانچه : عقليه  ونوريه وروحيه ونفسيه و طبعيه و جسميه و عنصريه و مثاليه وخياليه و برزخيه وحشريه وجنانيه وجهنميه و اعراقيه و روئينيه و صوريه و جماليه و كماليه . مجموع اين عوالم در دو عالم ظهر وباطن كه غيب وشهادت است ،مندرج است ؛و بعضي چنين نوشته اند كه: عالم عقول و عالم ارواح وعالم افلاك كه نه است و عالم عناصر كه چهار است و عالم مواليد كه سه باشد ،مجموع هژده مي شود.خاقاني در بيتي ديگر نيز از اين هژده هزار جهان يادكرده است:

غالم خلقت زغيب هژده هزار آمده است                عالم اعظم تويي ، از پس هژده هزار

                                                                                      (گزارش دشواريهاي خاقاني،دكتر كزازي )

 وبه تفسيري يگر ،منظور عالم بي نهايت است كه وقتي خداوند به فرشته نگهبان فلك بال مي دهد آنقدر بالهاي او بزرگ است كه پهنه افلاك را مي گيرد، اما به انتها نمي رسد وباز خداوند بالهاي بزرگتر به او مي دهد وتا روز قيامت بالهاي اين فرشته در حركت باشد و از طرفي محبت خداوند را كه هيچ كدام از كائنات توان تحمل آن را نتوانستندبه دوش كشند اما انسان ضعيف وناتوان قبول كرد وهيچ اعتراضي نكرد((بل عباد مكرمون ...يحبهم))(( در هژده هزار عالم جز آدميان نكشيدند))((رساله روح الارواح)) 

(الا):حرف استثنا،كه براي سوا نمودن امري از كل وبرجسته نمودن آن امر نسبت به كليه امور،در آن صفات خدا رابيان مي كند كه همه صفات از آن خداست، خدايي كه الاهيت ويژه اوست، ربوبيت كرم اوست، احديت صفت اوست، صمديت سمت اوست، نبوتش احدي است،وجودش صمدي، بقائش ازلي وصفاتش سرمدي، الله نام خاص اوست وبهاء او ابدي است ،جمال او قيومي ،جلال او دائمي ،خودكردگار ،جهان را آفريدگار ، خلق را نگهدار،گناه را آمرزگار ،دل عارف يادگار ((لا اله الا هو...))خدائي كه نيست معبود به سزا جز او ، نه باوصل تواندوه ونه با ياد تو غم...))(ص 107تفسير ادبي)

و اشاره به آيه 255سوره بقره داردكه ،خداوند مي فرمايد: ((خداوند كسي است كه جز او خدايي نيست ،زنده وپاينده است،نه غنودن اورا فراگيرد نه خواب،آنچه در آسمانها وزمين است از اوست؛كيست كه در نزد او ،جز به اذن او ،به شفاعت برخيزد...))

ومفهوم بيت : عظمت وحيات وميدان حضور واقعي تو نفي ما سوي الله است و هزاران دنياي فاني مثل اين دنيا را رها كن !

3-تيه لا و منزل الا الله تشبيه رساست . نور عشق را نيز تشبيه رسا مي توانيم دانست ،اگر بر ان باشيم كه عشق به نور مانند شده است ،اما بهتر آن است كه آنرا استعاره اي كنايي بدانيم و عشق را خورشيدي بينگاريم كه نور مي افشاند .خاقاني بر آن است كه اگر عشق را راهنما و بلد خويش گردانيم در پرتو آن مي توانيم از بيابان تاريك و پرهراس بي خويشتني صوفيانه ،نيستي و فناي در دوست ، به سرمنزل يكتا پرستي راه ببريم ، و از بن جان و دندان ، باور كنيم كه هستي جز او نيست و كارساي در جهان مگر او نه.خاقاني اين انديشه را ، با نگاره اي ديگر شاعرانه در اين بيت نيز پرورده است:

گر در سموم باديه لا تبه شوي                            آرد نسيم كعبه الا اللهت شفا

 تيه:در زبان تازي به معني بياباني پهناور كه رونده راه خودرا در آن گم مي كند ، نيز نام بياباني است كه پيروان موسي در آن گمگشته وسر گردان ماندند(گزارش دشواري هاي خاقاني ،دكتر كزازي) /  به معناي ديگر:گمراهي ،سرگرداني، خودپسندي ،تكبر ،بيابان بي آب وعلف كه در آن سرگردان شوندواينجا به معني بياباني كه بني اسرائيل در آن سرگردان شدند/عشق: عشق الهي وعشق حقيقي كه در اينجا منظور قرآن است ونور عشق ،خداوند است . ((نزول قرآن از طرف كسي است كه منفرد بالوهيت و وحدت و جامع تمام صفات جلال وجمال و مبرا ومنزه از تمام اوصاف و نقائص امكاني است و چون ((الله)) علم است براي ذات متعال و در معني آن گفته اند آن ذاتي است كه جامع تمام صفات كمال مي باشد...از استوي ومالكيت واحاطه علمي كه دراين آيات ذات متعال خودرا معرفي مي كند...))

                                                                                                (مخزن العرفان در تفسير قرآن،جلد دهم،بانوي اصفهاني،نهضت زنان مسلمان)    

بدرقه:در تازي ((البذرقه)) به معني راهدان و رهنما ، واژه اي پارسي دانسته شده است ،ادي شير ،در كتاب خود ((الفاظ الفارسيه المعربه ))آنرا بر آمده از يدراه پنداشته است و راه بد معني كرده است . اما راه بد را با رهنمون كه معني واژه است پيوندي نمي تواند بود .به گمان بد در اين واژه پيشاوند است نه صفت ؛ بد يا بد ريختي است ميانين كه پت پهلوي را به به(= حرف اضافه) پارسي مي پيوندد . اين ريخت هنوز در واژه هايي چون: بدان و بدين و پدرام در پارسي كاربرد دارد . چنان مي نمايد كه بدرقه از راه با پيشاوند بد  وپساوند ه (= ــــ) بر آمده باشد : بدراهك . ريخت پهلوي آنرا نيز مي توانيم بدين سان باز ساخت : پت راسك .

خداوند درسوره نحل آيه 51 مي فرمايد:  ((وقال الله لاتتخذوا الهين اثنين انما هو اله واحدفاني فارهبون)).  ((بدان كه حقيقت توحيد دوباب است يكتا گفتن ويكتا دانستن سر همه علوم است كه مبناي دين و حاجز ميان دوست ودشمن است و آن را سه صفت است : نخست گواهي دادن به يگانگي و يكتايي خداوند در ذات و پاكي از زن وفرزند و انباز .دوم گواهي دادن بر صفات كه در آنها بي مثل و بي مانند است...سوم گواهي دادن به يكتايي خداوند در نامها ،نامهاي حقيقي ازلي كه ويرا حقايقند... حقيقتي است قديم وازلي بشايستگي او ، و آنچه نام خلق است..))(تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرار)   

الله: اسم جلاله از ((و ل ه))به معناي حيرت وسرگشتگي است. راغب در مفردات گويد: آنكه عقول در شناسايي او حيران و سرگردان مي باشند. اصل آن شش حرف است كه تنها چهار حرف آن ظاهر مي باشد . حروف ظاهر آن يعني: الف،اشاره به قدرت ولام ،آغاز شهادت والف، اشاره به ذات وبالاخره ها،اشاره به ((هو)) دارد . لام برزخ است و هاء ، غيب و واو، عالم شهادت، ((الله)) ،غيب مطلق است كه در برگيرنده عالم شهادت نيز هست . الله در عالم علوي ، كلمه نفي است ؛لام اين اسم لام معرفت و الف و لام باهم براي تعريف است.با الف از خود مي گويد و با هاء از خلق . ولام در اينجا لام معرفت است از براي معرفت خويش . ودر وجهي ديگر ، به ملك اشاره دارد . الله (از ريشه وله) و آن حيرت جاري در همه چيز است . يعني حيرت پديد آمده در پي طلب شناخت او . ابن عربي گويد: اسم جامع همه حقايق اسما و موجودات و رئيس و سلطان و مهيمن بر همه چيز است . اسم الله ، دليل ذات و صفات و اسماء كه ((رب)) پس از آن مي آيد . اسم ((الله)) دربرگيرنده همه اسماء است.(اشارات)

مفهوم بيت:پس از طريق قرآن و به نور مفاهيم ومعاني باطني قرآن از اين سرگرداني و بيابان سوزان ناداني وجهالت خودرا رها ساز وبه سرزمين حق وحقيقت كه همانا فلاح ورستگاري است واردشو!

4-سراي ازل وكليد ابد تشبيه رساست ، نيز باهمين تشبيه ، سه حرف عشق : ع وش وق به دروازه آن سراي و دوحرف لا : ل والف به دندانه اين كليد مانند شده است . در مانندگي لا به دندانه كليد ،خاقاني به ريخت نگارشي اين واژه نيز مي انديشيده است كه به دندانه مي ماند . در بيت سپسين نيز ،لا بر پايه ريخت نگارشي آن ، به اژدها و كام گشاده او مانند گرديده است ./ ازل: به معني زمان بي آغاز است و به گمان از اسر در پهلوي به معني بي سر بي آغاز بر آمده است ؛ ابد نيز كه به معني زمان بي پايان است ، مي تواند بود كه از اپد پهلوي به معني بي پا، بي بن ستانده شده باشد . زمان بي آغاز و نامي ازنامهاي خداوند،ازليت صفتي از صفات حق است.در صوفيه ،امتداد فيض را گويند از مطلق معنا به وجهي كه مسبوق بر ماده و مدت نباشد . متصوفه برخي ارواح مجرد را ازلي مي دانند و معتقدند كه فرق آن با ازليت خدا اين است كه ازليت در مورد خدا صفتي است كه اوليت را از او سلب مي كند .يعني تصور آغاز براي او صحيح نيست و ازليت ارواح دوام وجود آنها است با دوام پديد آورنده ي آن . ازل ،سر و روح ازلي همان ((انا)) است. زيرا اگر كلمه من نبود هيچ چيزي پديد نمي آمد!و صفت ازلي از براي زمان در حق ما پديد آمده است.محمد لاهيجي گويد : ازل عبارت است از اوليتي كه افتتاح آن از عدم اضافي باشد./ عشق به حقيت ويا حقيقت واقعي دروازه ورود به قرب ربوبيت ازلي است وكليد آن نفي دوگانگي وبيان وقبول صفات خداوند است وبايد زمزمه ((قا هوالله احد ،الله الصمد،لم يلد ولم يولد))را با اتصال به ((لا اله الا الله)) وارد وادي روحاني كه خداوند خودرا ((كنت كنزا مخفيا ))معرفي مي كند شوي وسراي ابدي جاويدان با نفي همه اينهاست ./ دروازه سراي ازل ودندانه كليد ابد اضافه تشبيهي است./دندانه: (دندان + ه نسبت ) هريك از بر آمدگي و برجستگي هاي دندان  مانند مانند چيزي مضرس چون اره و شانه وكليد .

5-بي حاجبي:حاجب: ابرو،پرده دار،دربان، هرچه از ديدن چيزي مانع گردد؛صفتي براي شيخ ومراد است. مريد بايد اعتقاد كند كه شيخ حاجب بارگاه حضرت عزت است. /دين:قانون وحق داوري،دين وآيين ،نام ايزدي است ،روز بيست وچهارم هرماه شمسي،راه وروش /اژدرها : مار بزرگ ،جانوري افسانه اي به شكل سوسمارعظيم داراي دوبال كه آتش از دهان مي افكند و پاس گنجهاي زير زمين مي داشته .اشاره دارد به آيه 52سوره نحل كه خداوند مي فرمايد:  ((وآنچه در آسمانها وزمين است ،از آن اوست ، ودين پايدار از آن اوست ،آيا از غير خداوند پرواداريد؟))

گنج خانه حق : گنجينه حق تعالي ./مفهوم بيت:براي خودت از لاي نفي غير خدا فاصله اي بينداز ومانعي ايجاد كن چرا كه دين گنج وامانت خداونت است و بدون حاجب و وجودو وحضور لا تورا همچون اژدها مي بلعد و به سوي غير خدايي سوق مي دهد .

6- حد: حايل ميان دوچيز،كنارۀ چيزي، انتها ،كرانه، اندازه،هر خطايي كه براي آن عقوبتي مقدر باشد./قدم:درباور شناسي دين انديشي و علم كلام ، آن است كه از نيستي بر نيامده باشد و پيشينه در آن نداشته باشد ؛ وارونه حدوث كه از نيستي بر آمده است . از اين روي ،قدم يا قديم نامي شده است  از نامهاي خداوند . خاقاني در اين بيت ، اندر زمان مي دهد كه هر گز از چگونگي و چيستي خداوند نپرسيم . زيرا ما آفريدگاني هستيم بر آمده از نيستي ، و مارا نمي رسد كه در خداوند كه هستي ناب بي آغاز و انجام است ، بينديشيم . او ، بر اين اندرز و انديشه خويش ، جامه اي نغز و نگارين از انگاره اي شاعرانه پوشانيده است ، پيشي در كار،ديرينگي از ديرباز بودن مقابل حدوث، قدم زماني وجود مستمرالحصول است در امتداد زمان و ملاك آن استثناء از تعلق بامكان استعدادي است./حدوث: كوچه اي تنگ است كه هودج والايي و بيكرانگي خداوند بدان در نمي تواند آمد ودر آن در نمي تواند گنجيد .نوپيدا شدن،روي دادن امري تازه،بوجود آمدن چيزي كه قبلا نبود،وجود بعد از عدم،وجود حاصل بالفعل غير مسبوق بعدم صريح وازلي الحصول در حاق واقع است./عماري: آنچه بر پشت پيل نهند ونشينند، مجازا به محمل شتر و كجاوه نيز اطلاق شده،ساختمان وبنا /كبريا: بزرگواري وتكبر ، ملك ،پادشاهي./كوچه حدوث و عماري كبريا دو تشبيه رساست .خاقاني در ((ختم الغرائب))نيز نگاره كوچه تنگ و عماري را چنين به كار برده است ، در سخن از مهر و نواخت خداوندي كه آدمي با دل گراني و سر سبكي خويش ، خود را از آن بي بهره مي دارد .

مفهوم بيت: ازاينكه خداوند حادث است يا قديم مپرس واينكه ازلي است يا حادث ،حد را نگهدار چرا كه اين ساختمان تازه بنا شده ويا حادث نمي تواند بر قديم بودن مسبوق باشد چراكه خود بنايي داشته است و به حد قديم نمي تواند نزديك شود .

7-حله ي:يكبار منزل گزيدن،محله ،كوي ،مجلس،محل اجتماع، منطقه اي در راه مكه. / در اين بيت ، حدوث به حله مانندشده است ، به تشبيه رسا و در برابر ،وحدت (يا قدم) به قريشي ،  مفهوم بيت : خاقاني بر آن است كه اگر دو منزلي حله حدوث بيرون شويم به كعبه پيوند با دوست خواهيم رسيد ،و قريشي وحدت به پيشبازمان خواهد آمد و خوشآمدمان خواهد گفت . مي توان به انديشه اي نغز ، قريشي را كنايه ايما از پيامبر انگاشت . زيرا پيامبر از خاندان قريش بود وقريشيان پرده داران و نگهبانان كعبه بوده اند؛ يا به اين معناست كه از جسم خود واز غرور وخودخواهي خود فاصله بگير واز آنچه كه حادث است فاصله گير تا پيامبر خدا كه هدفش دعوت به وحدت ويگانگي است برتو آفرين ودرود فرستد.

8- پيوند دين: اشاره به آيه شريف دارد:  ((واعتصموا بحبل الله...)) /طلب : به معني جستن ودر اصطلاح سالكان طلب آن را گويند كه (سالك) شب وروز در ياد او باشد چه در خلاء وچه در ملاء چه در خانه وچه در بازار ،و بلا ومحنت دنيا خود اختيار كند و اگر همه خلق از گناه توبه كنند تادر دوزخ نيفتند او توبه از حلال كند تادر بهشت نيفتد و همه جهانيان طلب راحت ومراد كند و او طلب مولي و رؤيت كند و همه خلق در كار وبار خود زيادتي طلبند و او به هر حال در يكي كوشد و اگر بيايدايثار كند و اگر نيايد شكر كند از نايافت مرادشاد شود تا از همه بندها آزادشود و قدم بر توكل نهد نه از خلق سؤالكند ونه از حق خواست .سؤال از خلق شرك داند و از حق شرم و بلا ومحنت و عافيت و منع ورد وقبول خلق بر وي يكسان باشد.(ص232 اسرارنامه ) اولين مرحله اي است از مراحل تصوف و آن حالتي است كه سالك را به جستجوي حقايق ودرك معاني وادار مي كند و صوفيان معتقدند چون اين حالت در كسي پيدا شود برفور بايد در طلب مرد كاملي كه به اصول تصوف آشناست برخيزد و چون اورا يافت و دلش بر او قرار گرفت به وي تسليم شود و سر ارادت به او بسپارد و اوامر اورا اطاعت كند تا به راهنمايي او راه مقامات و حالات طي شود./دم: به معني نفس و آه و جان و همچنين به معني نفخه الهي كه صوفيان از آن به نفس الرحمن تعبير كنند./مشيمه: پوست رقيق كه بر بچه وقت ولادت پيچيده مي باشد،پرده ششم از هفت پرده چشم ،/مفهوم بيت: راه نجات را از طريق پيوستن به دين كه بهترين دايه براي تو خواهد بود طلب كن و آن دم كه از انفاس ربوبي است غنيمت شمار تا از اين پرده ومانعي كه در مقابل چشمان توست جدا شوي وواقعيت را ببيني.

9- دم : نفخه ونفحه ،اينجا طلب يعني :كرم ،ودم وصراع دوم به معني اجابت است .

10-كسري وقباد : كسري پور قباد ،انوشروان است . كسري تازي شده هوسرو پهلوي وخسرو پارسي است؛ و نخست بار انوشيروان بدين نام خوانده شده است . پس از اين شهريار ساساني ، خسرو كه نام وي بوده است برنامي شده است همه شهرياران ايران را ؛ و چونان نام گونه به كار رفته است ، مانند سزار كه نام امپراطوربزرگ روم در سده ي نخستين پيش از ميلاد بود ؛ و پس از وي ،برنامي شد همه پادشاهان روم را؛ در ديده خاقاني كسري از ممالك مينو با صد كسري قباد و خطوي از مسالك معنا با صد خطه خطا ، در ارج وارش برابر است ./خطوي دور شدن از چيزي (خطي)وخطوه : به معني يك گام ودر مسافت شش قدم است، خطوا: گام زد /خطا :ناحيه اي در تركستان منظور است،كه به داشتن بتان زيبا رو مشهور است / مسالك : راهها

11-فيض:جاري شدن،لبريز شدن، /كوثر: چيز زياد ومتراكم يا بهم پيچيده، گرد وغبار زياد وانبوه ،آدم بزرگوار و بسيار بخشنده،رودي است در بهشت ،نوشابه گوارا.(منجد الطلاب). ((گفت: پيغمبر (ص) دانيد تا كوثر چه باشد؟گفتند خدا ورسولش عالم تر است، گفت : چوبي است در بهشت و حوضي كه خداي وعده داد كه امت تو بر كنار او روند به عدد ستارگان آسمان و در كنار او اواني واقداح باشد گروهي به كنار آب كوثر فراز آيند فرشتگان ايشان را برانند من گويم امت من اند .گويند : از پس تو احداث كردند كه تو نداني ،آب كوثر از اصل سدره المنتهي بيرون مي آيد طول او از مشرق تا مغرب است بر كنار او زعفران رسته است،ريگ او در ومرجان وياقوت است خاك او مشك اذفر،بر كنار او قبه ها از در ومرجان ،هركه در او شود از غرق ايمن باشد هركه از او خورد هرگز تشنه نشود وهيچ كس از او وضو نكند والا هرگز اشعت واغبر نشود امت من بر اين حوض ازدحام كنند كه چهارپايان .))(اسرارنامه ص217)  

طوبي:خير وشادي،بهشت،خلد،درخت بهشت(فرهنگ معين) ،درختي است در بهشت كه به هر خانه شاخي از آن باشد و ميوه هاي گوناگون وخوشبو دهد(غياث الغات)، /گيا: گياه،گياهي از تيره پنيرگيان با رشته هاي بافتني كه از آن گوني وكتان خشن بافند./ مفهوم بيت:جاري شدن هزار روداز حوض كوثر در مقابل اشك شوق وصال هيچ است همچنان كه برگ هزاران در خت همچون درخت بهشتي در مقابل سادي ونشاط او هيچ است كه مصرع دوم ضرب المثل است براي مصرع اول./حميه گفت : آن عالم اكبر است كه ثمره آن علم و فهم وفضيلت است . ثمره آن شجر ممنوع ومقطوع باشد و چندان كه خورند سير نشوند و از شجره هيچ كم نشود.

12- فتراك: دوالي كه از زين آويخته باشند به جهت بستن چيزي (گرفتن فتراك) يعني دست توسل به دامن كسي دراز كردن، كنايه اي است فعلي از گونه ايما از ياري جستن و فرياد خواستن . / حواري: يار مخلص ،دوست صميم ،ياري كننده، كسي كه پيغمبر را ياري كند ، نامي است كه بر ياران يكدل و دوازده گانه عيسي نهاده شده است ؛ اين واژه را بر آمده از واژه حبشي حواريا  يا به معني مژده آور شمرده اند . نيز حوار در سرياني به معني سپد جامه است ، و شايد از آن روي كه ياران عيسي سپيد جامه بوده اند ، اين نام بر آنان نهاده شده است ./ملكوت: اقتدار،توانايي،/ ضيا: روشنايي ،پرتو،روشني(منجدالطلاب)

عشق:صوفيان تنها راه وصول به حق را طريق عشق مي دانند .همانطور كه اساس فلسفه وحكمت بر پايه عقل نهاده شده است پايه تصوف و عرفان بر اركان عشق استوار است ،در نظر صوفي معرفت بدون عشق نمي تواند معني و مفهومي پيدا كند ،به همين جهت همت صوفي صرف رسيدن به اين حال مي شود كه منبع و سرچشمه همه احوال و تنها وسيله رسيدن به مقصود است.بديهي است همانطور كه فلاسفه نمي توانند تعريف جامع و مانعي براي عقل بياورند ،صوفيان هم نتوانسته اند عشق را در حدورسم تعريف كشند و ناگزير گفته اند:

هرچه گويم عشق را شرح بيان                       چون به عشق آيم خجل باشم از آن

چون قلم اندر نوشتن مي شتافت                     چون به عشق آمد بر خود شكافت

عقل در شرحش چوخر در گل بماند                  شرح عشق وعاشقي هم عشق گفت

                                                                               مثنوي ،ني1ص9)

هجويري در باب حال محبت آورده است:  (( بدان كه محبت اندر استعمال علما وجوه است: يكي معني ارادت به محبوب بي سكون وميل وخوا وتمني و استيناسو تعلق،اين جمله بر قديم روا نباشد و اين جمله مخلوقان را باشد بريك ديگر... وديگر معني احسان باشد و تخصيص بنده كه اورا برگزينند وبه درجه كمال ولايت رساند وبه گونه گونه كرامت ها مخصوص گرداند،وسديگرمعني ثناء جميل باشد بربنده.))                                         (هجويري ص395)

ابونصر سراج در موضوع محبت گويد:  ((آن بر سه گونه است:اول محبت عامه كه مولد احسان خداي تعالي است... دوم محبتي كه از توجه قلب به بي نيازي خداي تعالي و عظمت وعلم وقدرت او حاصل مي شودو اين عشق راستگويان واهل تحقيق است و شرط وصفت آن همان است كه ابوالحسين نوري در سوالي كه در اين باره از او شد فرمود :  ((المحبه هتك الاستار و كشف الاسرار))سوم محبت صديقين وعارفين است كه از توجه و آشنايي به خدا بدون علت به هم رسد. 

                                                                         (المع ص58و59) اسرار نامه ص227

صوفيان معتقدند كه عقل وعشق را باهم سازگاري نيست واين دو از جنس اضدادند ،آنجا كه محبت قدم نهد ،عقل را مقام پايداري نيست ،((وميان عقل ومحبت منازعت ومخالفت است هرگز بايكديگر نسازند به هر منوال كه محبت رخت اندازد عقل خانه پردازد ،وبه هر جا كه عقل خانه گيرد محبت كرانه گيرد.مقايسه اي كه بين عقل وعشق و برتري عشق برعقل. چه به زعم صوفيان عقل منبعث از حواس است و حواس آدمي ناقص ومحدود است ،پس عقل هم كه در واقع معلول حواس ظاهري است ناقص ونامحدود خواهد بود به همين دليل نمي تواند به حقيقت امري كه كامل وبي نهايت است دسترسي داشته باشد .به خلاف عشق كه امري خدايي است واز جنس معاني كلي است واز آنجا كه واردي است از عالم بي نشاني مي رسد وبا حقايق غيبي جنسيتدارد بخوبي مي تواند عاشق را به كمال واقعي وبي نهايت رهبري كند ،عقل ظاهر بين است ،عقل طفل نورسيده بستان وجود است وعشق كهن استاد عالم قديم .

خاقاني مي گويد: خداجويي و خداخويي ،پيروي از خرد را كه در اين راه پي بريده ودر مانده است ، واگذار و از شوريدگي و دلشدگي ياري بجوي ؛ تا راه را ، گرمتاز و سرانداز ،بتواني پيمود . زيرا بهتر آن است كه عيسي دوست آدمي باشد تا حواري آشناي او . رده بندي در بيت سنجيده وزيباست : در اين سوي عيساست ودوست ودر آن سوي ، حواري و آشنا.

13- روي شناس: سرشناس ومعروف،/ غريب : نا آشنا ،نا هماهنگ وناهمگون،غريب شماران: آقاي فروزانفر ((غريب شمار ))را با ((غرشمار –غرشمال))تركي يكي دانند و در معناي اجزاي اين دنيا در مقابل آن دنيا به كار رفته است ./مفهوم بيت: دل را از اجزاي آن جهاني به حساب بياور كه به طور موقتي به اين دنيا انتقال داده شده است و آن را از اجزاي اين جهاني واز عالم كثيف به حساب نياور.

14-دل: جايگاهي است كه جز شهود پروردگار در وي خطور نمي كند . دل در سه موضع است: يكي اندرون سينه كه انسان و حيوان آن را دارند: آنچه به صورت دل انسان بودبر درقصاب فراوان بود . ديگر ام الدماغ  و آن را دل مدور نامند كه هر گاه فقيري باين دل توجه شود خاطري بدان راهي ندارد . ديگر نيلو فري است . وآن صورمثالي را كه درين تصور به چشم دل مشاهده نمايند عالم مثال نامند و اين تصور چون مقدمه ي عالم مثال ناميده اند والا عالم مثال داخل ملكوت است.يحيي معاذ رازي گفت : دل بر دو نوع است : دلي باشد كه مملو از مشغوليات دنيوي و چنان غافل باشد از كار آخرت كه هر وقت كه كاري از كارهاي آخرت حاضر وقت او شود ، از شغل دنيوي بدان نپردازد . دوم دلي بود كه چنان ممتلي باشد از امور آخرت كه هر گاه شغلي از مشغوليات آن كار نتواند شد و بعضي گفته اند كه اين دل دريابنده ي پندها و وعظهاي قرآن است ، دلي باشد سالم و پاك از اغراض و شكوك ونفاق . گفتند: فرق ميان دل مومن و منافق چيست؟ جنيد گفت : دل مومن در ساعتي هفتاد بار بگردد و دل منافق هفتاد سال بر يك حال بماند.(اشارات)  اشاره به حديث شريف (( ان القلوب بني آدم كلها بين اصبعين من اصابع الرحمن كقلب واحديصرفه حيث يشاء وقال رسول الله اللهم يا مصرف القلوب صرف قلوبنا علي طاعتك))(صحيح مسلم ج8ص51)   

تمام دلهاي فرزند آدم بين دوانگشت از انگشتان خداست چون دلي يكتا هرگونه تصرفي را كه خواهد درو مي نمايد و پيغمبر (ص) گفت :  ((اي كسي كه گرداننده دل هاي بني آدمي دل هاي ما را به طاعت خود بگردان))صوفيان گويند به دليل اين حديث آن چه بر دل سالكان طريق كه با قدم توكل ازعقبات صعب سلوك گذر مي گذرد،به علت خواست خدا وتصرف او در قلوب آنهاست،از پيغامبر (ص) منقول است كه فرمود: (قلب المومن بين اصبعين من اصابع الرحمان))((قلب مومن در ميان دو انگشت از انگشتان خدا قرار دارد)) ملل  ونحل ج1 ص104 /خداوند به داود فرمود : داود !خانه پاك گردان تا خداوند خانه به خانه فرود آيد!داود پرسيد : آن كدام خانه است كه عظمت و جلال توراشايد؟ فرمود: دل بنده مومن است . در حديثي آمده است كه: قلب مومن ،عرش خداوند است .(آثار عين القضات ص44)

دل: ((ما جعل الله لرجل من قلبينفي جوفه: خداوند براي هيچ مرديدو دل در درونش ننهاده است)) سوره احزاب آيه 4 ،همچنين حديثي از پيامبر است كه مي فرمايد : ((القلبه حرم الله...))/ ملكوت: ((وكذلك نري ابراهيم ملكوت السموات والارض و ليكون من الموقنين : اينگونه ملكوت آسمانها وزمين را به ابراهيم نشان مي دهيم تا اهل يقين گردد )) سوره انعام آيه 75،به گفته ((راغب))در ((مفردات))مصدر ((ملك))مي باشد كه((تا))به آن اضافه شده است و تنها در مورد ((مالكيت خداوند به كار مي رودودر مجمع البحرين و لسان العرب آمده است كه((ملكوت ))به معني عزت و سلطان است.(ص129پيام قرآن)./ خزاين: (( قال اجعلني علي خزائن الارض اني حفيظ عليم))سوره يوسف آيه 55)) حسين خوارزمي گويد: خزائن عبارت است ار حقايق الهي كه معبر است به اسماءو صفات. واين خزاين ملك يوم دين است و ولايت تصرف وظيفه حبيب امين و امداداو به قول اصدق اعدل است از آنچه طلب فيض به زبان استعداد مي كند . افاضه نيز به حسب استعدادات مي نمايد ودر طلب خزاين جود و كرم ودر استفاضه ي عوالي هماز آن امين كريم شايبه ي خروج از سنن اعتدال نيست.(اشارات) ضيا: پرتو نور ،روشنايي،روشني،نور./مفهوم بيت: دل خانه وخلوت سراي خاص خداست وهر ساعت خداوند نور قدرت خودرا بر او مي افكند .

15- جمال :زيبا بودن ، نيكو صورت وسيرت بودن ، زيبايي ، خوش صورتي/حضرت: قرب ،حضور ،نزديكي ،پيشگاه ودرگاه،براي تعظيم پيش از نام خدا ،پيغامبران ،ائمه وبزرگان آيد،((الله نورالسموات والارضمثل نوره كمشكوه فيها مصباح المصباحفي زجاجه...))(سوره نور آيه 35) نورالله:اشاره است به اينكه تا نور الهي در دل بنده نتابد به جمال شريعت مصطفي بينا نگردد چنانكه آن نور هم به نور توان ديد و روشنايي آب چه بهره دارد؛((الله نورالسموات والارض))بدون شك نور لطيف ترين و زيبا ترين وپر بركت ترين موجودات جهان ماده است وتمامي بركات وزيباييها در جهان ماده از آن سر چشمه مي گيرد ، نور سرچشمه اصلي انرژيها ، نور وسيله مشاهده موجودات مختلف و ظاهر كننده آنهاست ،نور وجود اوست كه هستيها را او ظاهر ساخته و نگه مي دارد ، حيات معنوي ومادي از اوست ، زيبائيهاي همه عالم از اوست ، هر حركتي كه به سوي كمال مي رود از وجود مقدس او سرچشمه مي گيرد وهر هدايتي صورت مي گيرد از ناحيه او صورت مي پذيرد ،روشنايي بخش آسمان وزمين است ، هادي وراهنماي جهانيان ، پاك ومنزه از هر عيب در تمامي آسمانها و زمين ، تدبير امور آسمانها و زمين ، نظام بخش عالم بالا وپايين ، زينت دهنده اين دوجهان ،خالق آسمانها وزمين ؛ در آيه 15 سوره مائده ،خداوند مي فرمايد:  ((قد جاء كم من الله نور وكتاب مبين))/آيينه دل: تشبيه رساست؛ آيينه در زبان پارتي ((آدينگ)) از ريشه ((دي)) يعني :ببين ،ديدن،افزاري كه مي توان خود را در آن ديد،عبارت از مظهر است خواه علمي باشد و خواه ذهني و خواه خارجي .كنايه از انسان كامل ودل آدمي است؛  بنابر افسانه ها واساطير ،اسكندر براي آگاهي از شورش اهل فرنگ ،اين مناره را بنا كرد و آيينه اي از حكمت وطلسم ساخته بر آن مناره نهاد و ديده باناني معين كرد تا هنگام حمله دشمن ،فوج اسكندر را آگاه گردانند و با اين تدبير ،دوبار ،سپاه فرنگ را شكست داد بار سوم ديده بانان غفلت كردند و اهل فرنگ آمدند وشهر اسكندريه را خراب كردندو آن آيينه را به دريا انداختند . چون اسكندر با خبر شد ؛آيينه را از دريا بر آورد و دوباره بر سر مناره نصب كرد .(برهان قاطع)از اغلب رواياتي كه در مورد آيينه اسكندر هست ،مفهوم دوربيني و جهان نگري و دورنمايي مستفاد مي شود؛ يعني ،درست همان مفهومي كه با صراحت بيشتر در ادبيات و عرفان ايران ،به جام جم و آيينه جهان نما نسبت داده اند و شايد همين اشتراك موضوع،يعني دورنمايي وجهان نگري ،موجب اختلاط استعمال اين دو در ادب پارسي شده است زيرا هردو از نظر اساطيري مفيد غيب نمايي و از لحاظ عرفاني وسيله حل رموز و تجلي گاه اسرار آفرينش و مشاهده جمال مستور جانان بوده است./ صفا : سخره ايست بلند در مكه در دامنه كوه ابو قبيس و آن بين مكه و سخره مروه واقع است و حاجيان سعي خودرا در آنجا تكميل كنند ./ صادق: لقبي كه به اسمائيل بن ابراهيم (صادق الوعد) داده اند((واذكر في الكتاب اسماعيل انه كان صادق الوعد و كان رسولا نبيا...)آيه 54 سوره مريم)./حارث محاسبي گويد: صادق آن است كه او را باك نبود .اگرش نزديك خلق هيچ مقدار نماند و جهت صلاح دل خويش داند و دوست ندارد كه ذره اي اعمال او بينند .

16-نقش اماني:نگار آرزوها تشبيه رساست .امانتي،/نقش صورت،نقش اماني: منظور پيكر وجسم انسان است كه به صورت امانت است ، ((ليس بامانيكم ولا اماني اهل الكتاب...)سوره نساء آيه 123

نظر گاه پادشاه : كنايه ايماست از دل: دل اندامي است در پيكر آدمي كه خداوند بدان در مي نگرد ،اين كنايه بر آمده از اين سخن پيامبر(ص) است : (( ان الله لا ينظر الي صورتكم واموالكم ولكن ينظر الي قلوبكم و اعمالكم.)) حديث بدين سان نيز باز گفته شده است : (( ان الله لاينظر الي اجسادكم ولا الي صورتكم ولكن ينظر الي قلوبكم)). /بتحانه : استعاره اي است آشكار از دلي كه هنوز به رنگها و نيرنگها آلوده است ؛ و آيينه وار ، زنگها را ازخود نزدوده است، خاقاني ، در چامه اي ديگر چنين تيره  وآلوده را بتخانه انگاشته است :

نقش بت ونام شاه بر خود بستن ،چو زر                    وآنگهي ،از بيم گاز ، رنگ سقم داشتن

تات زهستي هنوز ياد بود كفر ودين                         بتكده را شرط نيست بيت حرم داشتن

                                                                                (گزارش دشواريهاي خاقاني ،دكتر كزازي)                  

17- به عرض : دربرابر،در عوض ./گوهر تمام عيار استعاره اي است آشكار از فقر ؛فقر:در لغت به معني درويشي وصوفيان گويند :  ((الفقر خلو القلب عن الاشكال))(هجويري ص31)ابوتراب نخشبي گفت:  ((...حقيقت فقر آن است كه محتاج باشي به هركه مثل توست ))(تذكره الاولياء) حديث : (الفقر فخري وبه افتخر.)) (احاديث مثنوي ص32) و آيه 15 سوره فاطر خداوند مي فرمايد:  ((يا ايها الناس انتم الفقراء الي الله...))ودرسوره محمد آيه 38 مي فرمايد: ((والله غني وانتم الفقراء...)بدان كه فقر دو قسم است : فقر خلقتي و فقر صفتي ،فقر خلقتي عام است و شامل هر حادثي كه از عدم به وجود آيد مي شود 1چون معني فقر نياز است و هر آفريده اي به آفريدگار نياز مند است ، در آغاز نياز مند آفرينش است و سپس نيازمند پرورش!پس مي دان كه خداوند بي نياز است و همه به او نيازمندند.اما فقر صفتي آن است كه خداوند صحابه رسول را به آن فقر خواند و فرمود : (( للفقراء مهاجرين ))ايشانرا فقير نام كرد تا توانگري آنان بپوشد و كسي آنرا نداندبه گفته معروف : ارسلانم خوان تاكسي بنداند كه كه ام؟پير طريقت گفت:شرط محبت ،غيرت است و دوستان حال خودرا به هركس ننمايد و كسي كه به هر دو جهان نظري ندارد وهمواره خدارا در نظر دارد اورا فقير گويند كه از همه درويش وبه خدا توانگر است !كه توانگري در سينه مي بايد نه در خزينه ،فقير اوست كه خود را در دوجهان جز خدا دست آويزي نه بيند،ونظر با خود ندارد وبر ذات وصفات خويش چهار تكبير زند.(ص286تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرار)  /من يزيد : حراج كردن .

وقت:در اصطلاح صوفيان ،وقت آن بود كه بنده بدان از ماضي و مستقبل فارغ شود چنانكه واردي از حق به دل وي پيوندد وسر وي را در آن مجتمع گرداند چنان كه اندر كشف آن نه از ماضي ياد آيد ونه از مستقبل(كشف المحجوب ص 480) زماني را كه صوفي را احوال خود مشغول است وپرواي غير ندارد وقت ناميده مي شود و آن دم است كه صوفي را از گذشته و آينده فارغ كند در حديث است از پيامبر (ص) : ((لي مع الله وقت لايسعني فيه ملك مقرب ولا نبي مرسل))

18- چهارسوي فقر:فقر با تشبيهي رسا به چهارسوي مانند شده است . زيرا چهارسوي يا چهار سوق كانون بازار است وجايي است كه دل شهر در آن مي تپد . فقر عبارت از بي چيزي است وفقير كسي را گويند كه اورا از دنيا هيچ چيز نباشد : مرتبه اول فقر آن است كه اورا از دنيا هيچ چيز نباشد اما وي از دنيا مي خواهد و از مردم سوال مي كند و اين را فقير حريصمي گويند . مرتبه دوم آن است كه او را از دنيا هيچ چيز نباشد و طلب دنيا نمي كندمگر به وقت ضرورت وبه قدر ضرورت و اين را فقير قانع مي گويند. مرتبه سوم آن است كه اورا از دنيا هيچ چيزي نباشد وطلب دنيا نمي كند و اگر چيزي نمي رسد صبر مي كند و اين را فقيرصابر مي گويند . مرتبه چهارم آن است كه اورا از دنيا هيچ چيزي نباشد و طلب دنيا نمي كندوبه وقت ضرورت سوال نمي كند و اگر چيزي نمي رسد شكر مي كند و اين را فقير شاكر مي گويند. (انسان كامل ،نسفي،ص 329)./ذوق: ابتداي شرب است .حقيقتش وجدان قلب حلاوه ي صفاي صفا به نعت وصلت .عبارت است از مبادي تجليات افعالي .نخستين مبادي تجليات الهي است .(اشارات)/ پنج نوش سلامت : پنج نوش كه مايه تندرستي است . پنج نوش نيرو بخشي بوده است آميخته از پنج فلز كه براي توانمندي دل مي نوشيده اند:

پنج نوش : نوعي است از تركيب كه مركب باشد از سيماب  ومس و آهن و فولاد وطلق و ريم و آهن ؛ واين را هنديان ((پنج امرت ))گويند ؛پنج آب حيات ؛ واطباي فرس فقط ريم آهن گويند.و استعاره اي آشكار از نمازهاي پنج گانه نيز مايهه رستگاري وبي گزندي آدمي است مي توان دانست /

19-همت :توجه پير ،نفس مراد،به دنيا التفاتي نكند الا به قدر ضرورت ،در جمع مال نكوشد. ((اخلع نعليك انك بالواد المقدس الطوي))يعني نعلين كونين را از پاي همت ونهمت خود دور ساز ودر حضرت ما از كونين فارغ و مجرد بيا./ آيه 1سوره فاطر خداوند مي فرمايد: ((ورباع يزيد ي الخلق ما يشاء...))به گفته اهل تحقيق آنست كه مراد از اين آيت ،علو همت است و همت عالي كسي را دهد كه خود خواهد واصحاب همت سه گروهند: يكي كه همت آنها دنياست و غايت اميد و آرزوي آنها همين جهان است !كه هركس هم وهدف خودرا در دنيا قرار داد از خداوند دور است و پيوسته داراي همتي است تمام نشدني و شغلي بي شادماني و فقري بي توانگري وآرزوي نارسيدني.

دوم :آنان كه همتشان تا رسيدن به باغ وبستان و نعيم الوان عقبي و حور وقصر ،و خيرات حسان است !اين اين حال مزدوران است كه در بند پاداش مانده و از مكاشفات و مناجات حق باز مانده اند.

گروه سوم: همت عالي دارند ودر دل راز نهاني !دل آنها اسير مهر ومحبت حق، وجان آنها غرقه عيان مطلق، نه از دنيا خبر دارند نه از عقبي نشان ! به زبان حيرت همي گويند : اي يگانه يكتا ،از ازل تا جاودان ، وحيددر نام ونشان ، مارا به زندگاني دوستان زنده دار، وبه نور قرب حضرتت دوگانگي از ميان بردار و بر مقام توحيدمان با مقربان فرود آر.( ص282 تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرار) /سقا: آب داد،((فسقي لهما ثم تولي الي الظل فقال رب اني لما انزلت الي من خير فقير))سوره قصص آيه 24

20-شاخ امل: اضافه تشبيهي ./بيخ هوس: اضافه تشبيهي ./

21- سر وسر : جناس ناقص ،دو مال : جناس تام،يوم يحمي : اشاره است به آيه هاي34و  35 سوره توبه كه خداوند مي فرمايد: ((...يوم يحمي عليها في نار جهنم فتكوي بها جباهم و جنوبهم وظهورهم هذا ماكنزتم لانفسكم فذوقوا ماكنتم تكنزون.))/ عقل: عقل اول ،نخستين موجود مقيد بود كه بدان روح كلي و قلم و عدل و عرش نيز گويند . ذوالنون مصري گفت: خداوند عقل را آفريد وبه او گفت: بنشين!بنشست .فت : برخيز!برخاست.گفت : برو!برفت.گفت: به عزت من كه هيچ چيز نيافريدم نيكوتر از تو . آنگاه پرسيد : من كي هستم؟ گفت: ندانم . پس وي را كحل كشيد به نور وحدانيت و تعريف. وديگر بار پرسيد : من كي هستم ؟ گفت :خداي .(اشارات)

22-زلزلت: اين مصرع برآيه 1سوره الزلزله، دلالت دارد : ((اذا زلزلت الارض زلزالها)) /مالها : چه مي شود؟اشاره به آيه 3 سوره زلزله دارد: ((وقال الانسان مالها))

23- مال:اگر از مال حرف لام را بيفكنيم ،ما خواهد ماند . خداوند آدمي را مي گويد كه راه از تو به سوي ما دراز ودشوار نيست . اگر دارايي و مال را فرو نهادي ، به ما رسيده اي ؛ آنچنانكه اگر لام را از مال بيفكني ،آنچه مي ماند ((ما)) ست . در اين بيت ، نمونه اي از بازيهاي نغز و نو آيين خاقاني را با واژگان مي توانيم يافت ، و آشكارا مي توانيم ديد كه چگونه پندار نيرومند و ژرفكاو ودامنگستر وي ، با ديگر گوني در ريخت واژگان ، به آفرينش معنيهاي شاعرانه مي پردازد .لام در بيت نام حرف است ، اما در معنيهاي ديگر خود ، جامه درويشان و زيب وزيور ، با مال ايهام تناسب مي سازد . از ديگر سوي ، لام را با مال گونه اي از باشگونگي هست كه آنرا بديعيان قلب كل مي نامند .كلمه مال، احتمالا اين واژه با ميل همريشه است چرا كه دل انسان به سوي آن متمايل مي كند ،نزد عرفا ،مظهر ثروت است كه همان معارف و معلومات حسي است .

24-ميل كشيدنك كور كردن ،دور گردانيدن واز پيش راندن (برهان) و اشاره اي به آيه 23 سوره انبياء دارد كه خداوند مي فرمايد: ((لايسال عن ما يفعل)) /توتيا:اكسيد طبيعي وناخالص روي كه در كوره هاي ذوب سرب وروي بدست مي آيد و محلول آن گندزدايي قوي است و در چشم پزشكي محلول رقيق وي براي شستشوي مخاط وپلكها بكار مي رود (فرهنگ معين): (( وجوه يومئذ ناضره الي ربها ناظره ))روح الارواح ص82

25-

26-قضا: قضاي لازم (حتمي) وقضاي جايز (تعليقي) ؛اگر كسي گويد كه فرشتگان قضاي الهيرا رد نتوانند ،جواب آنست كه قضاي الهي دو قسم است: قضاي حتمي و قضاي تعليقي؛قضاي حتمي آنست كه خداوند مقدره كرده وحكم رانده كه از آسمان فرود آيد وبه بنده رسد ،البته فرشتگان اين حكم را نتوانند دفع كرد ونه به هيچ راهي از راه دعا وصدقات و خيرات بندگان ،اين قضا و حكم بر نمي گردد و فرشتگان بنده را به اين قضا باز گذارند چه وقتي كه قضا نازل شد فرشته فاصله مي گيرد ؛قضاي تعليقي آنست كه حكم فرودآمدن آن شده ولي به وقوع و حلول آن حكم نشده وبه وسيله توبه ودعا و صدقه وديگر نيكيها آن قضا واقع نمي شود ودر حقيقت قضاي معلق است.(ص504تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرار) / قهر:  ((مرادشان از قهر تاييد حق باشد به فنا كردن مرادها و بازداشتن نفس از آرزوها بي آنكه ايشان را اندران مراد باشد ... قهر از حق به بنده اكمل اشياست لقوله تعالي وهوالقاهر فوق عباده )) كشف المحجوب ،هجويري ص357

27- رهزنان طبيعت: استعاره اي آشكار از خواهشهاي تن وكامه هاي حس بدانيم ؛نيز ،درپي آن، كوي رهزنان طبيعت، استعاره از تن آدمي كه خاستگاه وجايگاه اين كامه ها و خواهش هاست ، در ميان كوي وخوي ،جناس يكسويه در آغاز به كار رفته است ./ وفا: اميرالمومنين (ع) از پيامبر(ص) پرسيد: وفا چيست و مرد وفا دار كيست؟ فرمود : شهادت به يگانگي خداوند دادن وبه ايمان واخلاص راست و استوار بودن.(اشارات)

28- پنج فرض : فرايض خمسه ،نماز پنجگانه/شش روز آفرينش: اشاره دارد به آيه 54سوره اعراف كه خداوند مي فرمايد :  ((ان ربكم الله الذي خلق السموات والارض في سته ايام..))

29- رايض: كسيكه اسبان را رياضت آموزد ،چابك سوار

30- با ،ويژگي سبكي است به معني ((به))./ عنان در آوردن: به معني گراييدن وروي آوردن./ طرقوا:جمع صيغه امرحاضر ، طرقو زنان: راه دهيد ،يك سو شويد ،نقيبان عرب پيش امرا ((طرقوا طرقوا))مي گفتند طرقوا زن به معني نقيب و چوبدار.ودر صفت معراج آمئه است كه هنگام عبور سرور كائنات از آسمانها ،ملايك راهنما بانگ بر مي داشتند كه راه دهيد زيرا هجوم فرشتگان براي ديدن اين ميهمان نورسيده خداي تعالي راه بسته مي شد

31- ب وت : بت ، وبا وتا شكن ،كنايه اي است از همان گونه از پيامبر كه بتان مكه را در هم شكست وبدين سان ،نشانه هاي شرك و نا خداباوري را از ميان برد /قاف ولا : قل : وخداوند با اين فرمان ،پيامبر را به گستردن دين خويش بر انگيخته است . /كاف و نون:كن / كن فيكون : در آيات زيادي از قرآن به اين امر اشاره مي شود از جمله سوره مريم آيه 35 كه خداوند مي فرمايد:  ((ماكان الله ان يتخذ من ولد سبحانه اذا قضي امرا فانما يقول له كن فيكون))، علي (ع) مي فرمايد :  ((كه در آن مرتبه سخن و كلامي در كار نيست و تعبير بامر (كن) بواسطه ضيق عبارت است و مجاز است وبراي تقريب بذهن مستمعين مي باشد همان اراده ازلي بر وقوع هر امري كافي در پيدايش وي خواهد بود...))مخزن الاسرارص115 / آيه 82 سوره يس ./ وآيه 57 و58 سوره انبياء ((قسم به خدا كه هر آينه در شكستن بتهاي شما تدبير مي كنم پس از آنكه شما از (بتخانه ) روي گردانيديد،(ابراهيم داخل بتخانه شد) و بت ها رادر هم شكست مگر بت بزرگ آنها را براي اينكه شايد بسوي او برگردند)).

32-مالك : صاحب./ رقاب : جمع رقبه ، از لحاظ معني يعني گردن،ودر اصطلاح قرآن يعني برده،در اينجا منظور بردگاني است كه از طريق (مكاتبه) با پرداخت وجهي خودرا از صاحب خود بازخريد و آزاد مي كنند.(آيه 177 سوره بقره،آيه 60سوره توبه)  /انبياء : جمع نبي:پيامبران، وآيه 20سوره مائده : ((...اذ جعل فيكم انبياءوجعلكم ملوكاو اتيكمما لم يوتاحدا من العالمين))

33- موسي (ع) : در عبري به معناي درخت كنار آب است ؛ اشاره به اينكه آسيه همسر فرعون اورا در صندوقي در كنار آب نيل پيدا كرد. نزد صوفيه كنايه از قلب است كه سرشار از حكمت نظري و عقلي باشد .  مصطنع :از ماده اصطناع: به معني مهذب وپاك كردانيدن بنده از جانب خداوند با زوال لذات او از دنيا./ هم موسي از دلالت: اشاره دارد به سخنان خداوند كه در قرآن مجيد مي فرمايد: (( اي محمد،تو بر جانب طور نبودي كه امت تو را از صلب پدران بر خوانديم !وسبب آن بود كه موسي گفت : بار خدايا ! من در تورات صفت وسيرت امتي را مي خوانم كه سخت آراسته و پيراسته و به خصال پسنديده ستوده ،اينان امت كدام پيغمبرند؟ خداوند فرمود: آنان امت محمدند،موسي گفت : بار الها،مي خواهم ايشانرا ببينم،فرمان آمد كه امروز روز ظهور ايشان نيست ، اگر خواهي آواز ايشان تورا بشنوانم؟ آنگاه خداوند امت احمد را از صلبهاي پدران بخواند و آنان جواب دادند و موسي بشنيد!)) تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرار ص197

34-شفا: تندرستي ،گاه اشاره به كتاب بوعلي سينا كه شامل منطق ،طبيعيات ، الهيات و رياضيات . خواجه عبدالله انصاري گويد : شفا در قرآن بر سه وجه است: عام وخاص و خاص خاص . شفاي عام شفاي مردم است . شفاي خاص شفاي مومنان است . شفاي خاص شفاي خاصان است . شفاي عام نعمت او است و شفاي خاص ، سخن او وشفاي خاص خاص ،خود او است.

35- اين بيت وبيت بعد/خوان كائنات : تشبيه رسا مي تواند باشد . انگاه كه پيامبر راد و گشاده دست خوان رنگين سخن را در مي گسترد ، تا گرسنگان معنا بر گرد آن بنشينند و جان آرزومند خويش را بپرورند ، مريم روزه مي گشايد و عيسي لب از سخن فرو مي بندد

36-عيسي ببسته نطق: عيسي (ع) بيان مي دارد:  ((اني عبدالله)) ودر مورد محمد (ص) فاوحي الي عبده ما اوحي)) روح الارواح ص47/در آن وقت بحكم ايزد متعال، عيسي(ع) بزبان آمد و اول بندگي و عبوديت خودرا اظهارنمود،اشاره به سخن كساني كه درباره او ربوبيت قائل مي گردند پس از آن در چند چيز شرافت ومقام خودرا تذكر مي دهد ..) (مخزن العرفان) به قول عيسي (ع) كه فرمود: (اني عبدالله)كه در همان حال كودكي در گهواره بكسانيكه بمادرش مريم (ع) اعتراض نمودند در مقام ارشاد و اندرز آنان بر آمده و اظهار مي نمايد : ((كه به درستي و حقيقت مي گويم كه من بنده خدا وخداست كه پروردگار من وپروردگار شماست..))وآيات قرآني سوره مريم كه خداوند مي فرمايد:  ((فاتت به قومها تحمله قالو يمريم لقد جئت شيئا فريا،يا اخت هرون ماكان ابوك امرا سوء وماكانت امك بغيا،فاشارت اليه قالو كيف نكلم من كان في المهد صبيا،قال اني عبدالله اتني الكتاب وجعلني نبيا)) ، آيات 27الي30/گشادن مريم روزه ي خويش را ودم فرو بستن عيسي نشانه شگفتي و ستايش آنان است از گفتار پيامبر : چون پيامبر به سخن مي آغازد ،مريم روزه خموشي خويش را مي شكند ؛ تا اورا بستايد ؛و عيسي دم فرو مي بندد تا گفته هاي اورا بشنود.

37- صبح ازل:تشبيه رساست ، از آن روي كه ازل زماني است كه با آغاز در پيوند است خاقاني آن را به صبح مانند كرده است كه آغاز روز است ؛ازل :هميشگي وزماني كه آن را ابتدا نباشد (منتهي الارب)آنچه مر آن را اول نيست (هجويري ص501) در نهج البلاغه مي خوانيم : ((ليس لاوليته ابتداء ولا لازليته انقضاء ))براي اوليت او آغاز و براي ازليتش پاياني نيست))((خطبه 163))/سيه سپيد : كنايه از هر آنچه هست ؛از آفرينش :از سپيد تا سياه : هنوز آفرينش آغاز نشده بود كه پيامبر بر همه هستي پيشوا  وراهنمون بود كه اشاره اي به سخنان پيامبر دارد كه فرمود: ((كنت نبيا و آدم بين الماء والطين ))

38-برقع: روپوش زنان./برقع حرمت و سيلي حرمان  : دوتشبيه رساست . سپيد روي كنايه از آبرومند و سربلند ؛سيه قفا كنايه از همان گونه از سخت رانده و بي بهره مانده ؛ زيرا كسي را كه فراوان قفا بزنند و برانند ،سيه قفا خواهد شد و پس گردن كبود خواهد داشت

39- شيخ انصاري گويد : خدارا پنج قبله است: عرش ،كرسي، بيت معمور ،بيت المقدس وكعبه ،عرش قبله حاملان است . كرسي ،قبله كروبيان است .بيت معمور ، قبله روحانيان است . وبيت المقدس قبله پيغمبران است و كعبه ، قبله مومنان است .عرش از نور است و كرسي از زر . بيت معمور از ياقوت وبيت المقدس از مرمر ،كعبه از سنگ . اين تعبيرات اشارت است كه اگر بنده مومن نتواند به عرش آيد و طواف كند يا به كرسي شود وزيارت كند يا به بيت المعمور رود و عبادت كند يا به بيت المقدس رسد وخدمت كند باري بتواند شبانه روز پنج بار بدين سنگ روي آرد كه قبله مومنان است تا ثواب آن همه بيابد! /مراد ومدار: جناس قلب بعض است .

40- سدره:(( اذ يغشي السدره ما يغشي))سوره نجم ،آيه 16،درخت سدر،كنار، در اينجا مراد سدره المنتهي است و آن درخت سدري است بر فلك هفتم كه شايد رمزي از منتهاي اعمال مردم و نهايت رسيدن علم خلق باشد كه هيچ كس از آنجا بر نگذشته است جز حضرت رسول(ص) .

آيه 69سوره يس : ((وما علمناه الشعر وما ينبغي له))

اي محمد اين جهاني و آن جهاني نيستي                      لاجرم اينجا نداري صدر و آنجا متكا

هكجا گام تو آمد افتخار آرد زمين                            هرگجا گام تو آمد اختيار آرد سما

اي محمد همه عالم ثناي من مي گويند و من ثناي تو مي گويم ، پس از سخنان ياوه سرايان چرا اندوهناك شوي؟ همه رضاي من مي جويند ومن رضاي تو مي جويم ،اي محمد همه عالمبه من سوگند ياد كنند ومن به تو سوگند ياد كنم و گويم ((لعمرك))بجان تو سوگند!بر پيشاني عرش نبشته : محمد رسول خداست ، بركرسي نبشته: محمد حبيب خداست !بر لوح نبشته: محمد صفي الله .(تفسير ادبي عرفاني كشف الاسرارص 301) قدر او : در بيت بعد (كان قدر مصطفي است علي العرش استوي) واشاره دارد به آيات 7تا 9 سوره نجم(...وهوبالافق اعلي ثم دنا فتدلي فكان قاب قوسين او ادني)

41-اشاره به آيه 5 سوره طه دارد: (( الرحمن علي العرش استوي...))هفت جاي قرآن خداوند ياد كرد كه من بر عرش مستويم ،مصطفي (ص) فرمود: خداوند بر عرش مستوي است و عرش بر آسمانها است و آسمانها بر زمين است .استوي احاطه برعالم ملك وملكوت باشد يعني رحمت رحماني حق تعاليبرعرش وجود ممكنات احاطه نمودهو همه مشمول فيض منبسط ورحمت واسعه الهي مي باشند./اوبر همه چيز احاطه كامل دارد و خدا اورا رفعت مي بخشد ،زيرا اگر خداوند بيتي را رفيع كرد اهل آن بيت را نيز رفيع كرد./قدر كه مايه ارجمندي پيامبر و گردنفرازي و گردنفروزي اوست .

42-كعبه:بيت المعمور،خانه عشق ، مقصد صدق ،سرچشمه جمع وفرق وسر غرب وشرق است.خانه حق ،يا صدر يا قلب يا معدن روح يا منظر عقل ودر حديث است كه دل مومن خانه حق است . (اشارات)/كعبه خلت : تشبيه است  روي نهادن وزير پانهادن : گراييدن ودرنورديدن /غول دار: استعاره از گو گيتي ومغاك خاك است : اين جهان فرو دين بياباني است مايه سرگشتگي و گمراهي كه غولان در آن بر گماشتگان ، راه بر مي بندند وكمين مي گشايند ؛ غول ،استعاره از خواهش هاي تن وآرزوها اين جهاني است .

43-در مصرع اول در مورد معجزات پيامبر به مناسبت كوه چيزي ذكر نشده است، اما شايد اشاره به داستان حضرت موسي دارد كه حضرت موسي از خداوند خواست كه خود را به او نشان دهدكه: ((قال رب ارني انظر اليك قال لن تراني ولكن انظر الي الجبل فان استقر مكانه فسوف تراني فلما تجلي ربه للجبل جعله دكا وخر موسي صعقا))آيه 140سوره اعراف: يعني چون حضرت موسي (ع) طلب مشاهده جمال ذات نموده ،جواب گفتند كه : تو هرگز مارا نمي بيني يعني با وجود هستي تو ،مشاهده ذات ممكن نيست فاما كه تو موسائي نظر بر كوه كن اگر كوه بر جاي خود بماند تو آن زمان مارا بيني چون حضرت حق تجلي بر كوه نمود تاب عظمت آن تجلي كوه را پاره پاره گردانيد و موسي بيهوش افتاد .((شرح گلشن راز ،محمود لاهيجي)) رفت از پي مشايعتش سنگ در هوا: اگر لحظه اي از آن نور تجلي ذات خورشيد عيانست بر سنگ خاره افتد يعني سنگ سخت از سنگهاي كوه آفاقي و انفسي بلكه هردو از هيبت آن تاب تجلي و غلبه نور قاهر الهي سنگ خاره همچون پشم پاره پاره شود و محو متلاشي گردد كه((وتكون الجبال كالعهن المنفوش ))سوره قارعه آيه 5/

صارد كامنه وانشق الجبل                       هل رايتم من جبل رقص الجمل؟

و همچنين يكي از معجزه هاي پيامبر را سخن گفتن سنگ و ريگ با وي نوشته اند .

44-برداشت دو گروهي زخاك وآب : اشاره به آيه 47سوره حج دارد كه خداوند مي فرمايد:  ((وان يوما عند ربككالف سنه مما تعدون))كه مربوط به آفرينش آدم ابوالبشر از خاك ، چه بنابر روايات ديني خداي تعالي پس از آنكه خاك آدم را فراهم كرد بر آن آب ريخت و چهل شبانه روز آن را ورزيد تا قابليت شكل پذيرفتن يافت ،صوفيان گويند مراد از چهل روز چهل هزار سال است ،خداوند مشتي گ وخاك در وجود آورد وبه آتش محبت بسوخت !پس اورا بربساط انبساط جاي داد آنگاه به عنوان امانت برعالم صورت عرضه داشت ،آسمانها وزمين و كوهها همه سروا زدند !آدم مردانه پيش آمد ودست پيشي كرد !گفتند : اي آدم بر تو عرضه نكردند،چرا در مي گيري؟ گفت: زيرا سوخته منم وسوخته را از خود در گرفتن روي نيست !آن روز كه آتش به وديعت در سنگ نهادند ،عهد از او گرفتند كه تا سوخته اي نه بيند سر فرو نيارد!تو پنداري كه آن آتش به قوت بازوي تو به صحرا مي آيد ؟ني ني ،اين گمان مبر كه او به شفاعت سوخته اي به در مي آيد. (تفسير ادبي عرفاني ص262)/دم: نفخه،نفحه/صبا :باد شرق. پيك عاشقان .بادي است كه در آخر شب بوزد،كنايه از فيض باطني و الطاف الهي است كه در دل سالك فرود آيد . گويند صبا رحمت وتوجهي است كه از طرف معشوق به عشاق مي رسد . در فرهنگ سجادي : نفحات رحماني كه از جهت مشرق روحانيات آيد . ونيز آنچه را كه باعث برخير باشد ./دم صبا اضافه تشبيهي / اثير: كره آتش كه بالاي كره هوا مي باشد .كنايه از آسمان است .(اشارات)مفهوم بيت: خداوند هنگام خلقت آدم مشتي خاك وآب برداشت وبا گرماي حقيقي خود كابد انسان را بوجود آورد وسپس از روح خود در آن كالبد دميد.

45- وطا: لباس: ((زانكه تا در گنبدي بامردگاني هم وطا))/گردون پيربه نشانه سر سپردگي به پيامبر ،جامه نيلي در بركرده است . پايه انگاره شاعرانه در اين بيت بر رسم وراهي صوفيانه نهاده شده است : صوفيان به نشانه پرهيز گاري و وارستگي بسيار ،دلق كبود در برمي كرده اند.

46-مثلث عطري : ماده خوشبويي بوده است كه آنرا از آميختن سه خوشبوي  مي ساخته اندكه شامل : مشك وزعفران وعود خام بود./ مسدس عالم: عالم شش جهت ،اين دنيايي كه چهار سوي بنيادين و فراز وفرو

47-سيد البشر : اشاره به حضرت محمد (ص) ،هنگامي كه حضرت آدم(ع) در حال تكامل خلقت به سر مي برد ،احمد(ص) پيامبر بود،/احسن الصور:بهترين صورتها ، بهترين نقش ها ، اشاره به تجلي خداوند بر پيامبران است كه : تجلي موسي (ع) از شجره ( شجره وادي ايمن) ،و حديث حضرت محمد (ص) كه: (( رايت ربي في احسن صوره : ديدم پروردگارخود را در بهترين صورتها ))شرح گلشن راز،محمد لاهيي ،ص120./ناهيد: در اوستا آناهيتا مركب از ((ان )) علامت نفي،و (آهيته)به معني آلوده جمعا يعني نا آلوده وپاك در اوستا صفت فرشته اي است مونث كه نگهبان آب است و مخفف آن ناهيد است ، بعدها ناهيد را به ستاره زهره يعني همان ستاره زيبايي كه روميان عنوان الهه وجاهت بدان دادند (ونوس)اطلاق كردند ،ناهيد را كه زهره است ،خنياگر و نوازنده چرخ گفته است ./  نوا : پرده موسيقي عموما ، مقام ،لحن .

48- عرش: ابن عربي گويد: عرش ، محل اعتدال اسماي مقيد . عرش رحمان به منزله حق در آدمي است . عرش ظاهر سايه رحمان و عرش انساني هم سايه خداوند است كه در ميان اين دو رش آن چيزي است كه ما بين اسم الله واسم رحمن ((قل ادعوالله او ادعو الرحمن))سوره فرقان آيه 60(اشارات)

49- لا تعجبوا در قرآن نيامده است، فعل نهي ، شگفتي مداريد ،تعجب نكنيد./لاتقنطوا : اشاره به آيه 53 سوره زمر دارد كه خداوند مي فرمايد :  ((قل يا عبادي الذين اسرفو علي انفسهم لاتقنطوا من رحمه الله...)). اتقيا: جمع تقي ،پرهيزكاران

50-روح القدس: روح پاك ((...و اتينا عيسي ابن مريم البينت واينه بروح القدس...))(سوره بقره آيه 87) خريطه: جلد ،كيسه ،خريطه كش : كيسه كشنده ،كشنده كيسه چرمي ./ جنيبه: اسب كوتل كه پيش سواري امرا برند./روح الامين:لقب جبرئيل در قرآن كريم آمده است ((وانه لتنزيل ربالعالمين ،نزل به الروح الامين))((سوره شعراءآيه 192و193))

51- غاشيه دار كنايه از چاكر وخدمتگزار است ودر اين بيت ،جبرئيل است ./سلطان دهر: اضافه تشبيهي ، روح عالم طبيعت كه پيغمبر داشت از آن خارج مي شد،بيت بعد مويد آن است/پيامبر آنچنان در آسمانها ودر جهان برين نهان فرا رفته است و به خلوتخانه راز دوست نزديك شده است كه روزگار ، آن فرمانروا برهركس و هر چيز ،اورا فرموده است ((اي خواجه تا كجا پيش مي آيي ؟ بس كن !))كه نگاهي به سخن جبرئيل دارد كه راهنمون پيامبر در معراج بود ؛ اما زماني از فرا روي باز ماند و اورا گفت : ((اگر سرانگشتي پيشتر آيم ،پر وبالم خواهد سوخت.))

52-مستقيم:فلك مستقيم يعني فلك اطلس./ اشاره دارد به قصه معراج و رفتن جبرئيل همراه خواجه لولاك تا آنجاكه((فلما بلغ سدره المنتهي الي الحجب،فقال جبرئيل تقدم يا رسول الله ليس لي اجوز هذا المكان ولو دنوت انمله لاحترقت))(احاديث مثنوي ص143)/  منتهي: سدره المنتهي،و آن مقامي است كه تمام حقايق به آن منتهي مي گردد . نام اين مقام ((برزخ كبري)) است كه به جهت نهايت مراتب كمال و ترقي به اين نام متصف شده است .

53- خط:محمد لاهيجي گفت: خط اشارت است به ظهور آن حقيقت در مظاهر روحاني .ملا محسن فيض كاشاني گويد: خط عبارت است از ظهور حقيقت در مظاهر روحانيات. چنانكه خط بر رخ دميده ، عالم ارواح گرد ذات بر آمده چرا كه آن عالم مراتب وجود است به حق جل وعلا:

رخ اينجا مظهر حسن خدايي است                    مراد از خط  حيات كبريايي است

 رقم اول: منظور اولين آفريده خداوند كه قلم الهي عقل اول را نقش بست./اعلي: بالاتر وبرتر ، در عو مكان ومقام./ افق اعلي: نهايت مقام روح و آن حضرت احديت و الوهيت را گويند. نهايت سيران بر فلك وجود ومنتهاي اين در حضرت و احديت و عالم جبروت(اشارات) /علا: اشاره به آيه 4سوره قلم: (وانك لعلي خلق عظيم))

54-

55- سور: ديوار قلعه ،باره شهر ، ديوار قلعه وشهر پناه ./چشم سر: اشاره به معراج جسماني /

56- نودهزار اشارت : نود هزار اشاره ، نود هزار اظهار مطلب وسخن بصورت ايهام و بدون كلام .

57- ده يكي : در برابر ده دهي، زر وسكه اي است كه آميغ وناسرگي دارد ، واز هر ده بخش آن تنها يكي سره و ناب است ./ اولوالعزم:آن است كه اورا وحي و معجزه و كتاب باشد: نوح (ع)،ابراهيم(ع)، عيسي(ع)، موسي(ع) ، و محمد(ص) .(اشارات)/ كيميا: علم وصنعتي است كه روح ونفس اجسام ناقص را به مرتبه كمال رساند و في المثل قلع وسيم را زر مي كند در لغت فارسي به معناي مكر و حيله است زيرا اين علم خالي از فريبي نيست ./ كيميا: يكي از پنج دانش نهاني وباستاني است كه مي كوشيده اند به ياري آن زر بسازند . كيميا از واژه يوناني ((خميا )) به معني خاك سياه بر آمده است

58- روزنامه: گزارش روز و آنچه رويدادهاي روزانه را در آن مي نويسند به كار رفته است ./روزنامه دولت :تشبيه است ،اينكه پيامبر(ص) آن را به دلخواه خود مي نويسد و همواره آن رادر دسترس خويش دارد../والنجم اذا هوي: اشاره به آيه قرآن دارد كه خداوند در سوره النجم آيه 1 مي فرمايد : ((والنجم اذا هوي)):پيامبر روزنامه بختياري وكامكاري را در آستين از معراج به همراه آورده است واز سوره نجم كه داستان معراج در آن باز گفته شده است ،بر آن مهر نهاده است و آنرا استوار و بي چند وچون گردانيده است .

59- زمين:در اوستا ((زم)) و ((زمئي)) زمين ،وابسته به خاك ،گاه كنايه از بدن است ./هفت زمين :دربرابر هفت آسمان .استناد به آيه ((خداوند هفت آسمان و مانند آن زمين را بيافريد ))و بسياري از عرفا وحكما ،زمين را هفت طبقه مي دانند .محمود داراشكوه گويد: هنديها اين هفت طبقه زمين را بر روي هم مانند پوست پياز نمي دانند بلكه مثل پايه هاي نردبان تصور مي كنند./چهار امين : كنايه است از چهار يار پيامبر : ابوبكر ،عمر ،عثمان و علي(ع): پيامبر (ص) كه قطب دايره امكان و گرانيگاه هستي است ،با بازگشت به زمين آنرا استواري و آرامي بخشيده است وچهار يار خويش را از آنچه بر اوگذشته بوده است ،آگاه ساخته است .

60-چار حد: چهار سمت ،/ چهر عنصر: منظور آب وخاك ،باد وآتش است .

61- فنا:وحدت وجودي و مجذوب شدن عارف در حقيقت ذات الهي است .ابو سعيد خراز گفت: فناء در فناء بنده باشد از رويت بندگي. فناأ ، متلاشي شدن به حق است . رويت عبد مرعلت را براي قيام خدا برآن .(اشارات)

62- فيض:القاي امري در قلب به طريق الهام./ چون دل انسان مظهر حضرت الوهيت است وبه حسب قابليت و استعداديكه دارد آيينه شئونات غير متناهيه الهيه گشته است ،حبه دل آن نقطه خون سياه است كه در درون دل مي باشد كه اصل حيات است و از آن حيات و فيض بر جميع اعضاء مي رسد و با وجود آن خردي محل ظهور عظمت و كبريايي ح است

63- بدان كه نفس را چهار رتبه است: اول نفس اماره ،دوم مكاره،سوم سحاره،چهارم مطمئنه،نفس اماره آن است كه در بوته رياضت نگذاشته ،پوست هستي از او به دباغي باز نيفتاده و با خلق خدا به خصومت برخاسته و هنوز بر صفت سبعيت بمانده وپيوسته در پوستين خلق افتاده ،همه چيز را براي خود مي خواهد...اما نفس مكاره،فروتر از نفس اماره است و توانايي ايستادگي در برابر اراده مرد نداردوپيوسته در كمين است كه كي به مقصود برسد –نفس سحاره : گرد اهل حقيقت گردد و چون اورا به طاعات و رياضات استوار بيند گويد : به نفس خود رحم كن ،كه نفس تو بر تو حقي دارد !و چون مرد اهل فكر و تحقيق نباشد اورا از مقام حقيقت به مقام شريعت آورد ورخصت در پيش وي نهد و هر جا رخصت آمد ،آرامش نفس پديد آيد و از آنجا نفس قوت گيرد وبه اول قدم باز گردد و نفس اماره به بازديد او آيد...خلاصه آنكه نفس سحاره مرد را به گناه نمي دارد بلكه به طاعت دارد ولي چون مرد قدم در كوي طاعت نهد از عين طاعت وي رنگي برآرد و گويد: توبهتري از آن مرد شرابخوار فاسق!مرد در اين خود اعتقاد كند و خودرا به چشم پسند نگردو ديگران به چشم حقارت و ناپسند و سرانجام هلاكت باشد ؛اما نفس مطمئنه همان است كه پس از طاعت و رياضت و تهذيب و پاكي ،مخاطب حق قرار گرفته كه اي نفس مطمئنه به سوي خداي خود باز گرد كه هم خدا از تو خشنود وهم تو از خدا خوشنودي. /مطمئنه: تعبيربه((راضيه مرضيه))در آيه 28 سوره فجر توصيفي است براي روح مطمئنه ،بندگان خالص خدا كه به جوار قرب محبوب راه مي يابند نيز اشاره به همين معني است ، مي گويد : صاحب روح مطوئنه به سوي خدا باز مي گردد  در حالي كه هم او از خدا خشنود است و هم خدااز او خشنود و اينجا است كه فرمان ((فادخلي في عبادي)) (درسلك بندگانم در آي) به صورت تاج كرامتي بر فرق او نهاده مي شود ،چه افتخار بزرگي كه انسان مخاطب به خطاب (عبادي) (بنده ي خاص من) شود؟ آري اين است پاداش كساني كه از مرحله نفس اماره  ولوامه فراتر رفته وبه عالم ((نفس مطمئنه)) گام نهاده اند، هوسهاي سركش را رام كرده و شيطان را مهار زده و بر مركب تقوي و پرهيزگاري سوار شده اند.(ص296 پيام قرآن ) ((يا ايتها النفس المطمئنه،ارجعي الي ربك راضيه مرضيه،فادخلي في عبادي ،وادخلي في جنتي))/رضا:بشر حافي از فضيل عياض پرسيد: زهد بهتر است يا رضا ؟ گفت: رضا ،از آن كه راضي هيچ منزلت طلب نكند بالاي منزلت خويش. حرث گفت : رضا سكون دل است نزد تحت جريان حكم قضاي آسماني . ذوالنون مصري گفت : رضا شادي دل است به تلخلي حكم قضا ،وترك اختيار است پيش از قضا ، وتلخي نايافتن بعد از قضا ، و جوش زدن دوستي است در عين بلا .پير گفت: مقام رضا ،آنگه حاصل شود كه دل منشرح شود و انشراح دل از نور يقين تولد كند واز نور بصيرت دل تولد كند واز بصيرت دل ، رضا و چون محبت حاصل شود هر فعل كه از محبوب به وي رسد در موقع رضا و احماد افتد . رويم گفت: رضا آن است كه از حق تعالي بهشت نخواهد و از دوزخ نترسد و نجات نخواهد . جنيد گفت : رضا به قضا آن است كه بلا به نعمت انگارد.عبارت است از رفع كراهت و استحلاي مرارت احكام قضا وقدر . ومقام رضا بعد از عبور برمنزل توكل باشد.(اشارات)/وعلامت رضاي حق از بنده آن است كه بنده از حق راضي باشد كه ((رضي الله عنهم ورضو ا عنه )):سوره مجادله آيه 58

بي رضاي حق رضا جوئي خطاست                     چون توراضي گشتي اورا هم رضاست

زهــر نـــاكامي همي خور بي گلـه                     هــرگــدائي راكــجا ايـن حوصلــه

64- اميد: در پهلوي ((اميت))به معناي آرزو ،چشمداشت .

65- افضل : لقب خاقاني /مشاطه :آرايشگر / بكر : نو ،تازه ،دست نخورده/ احرار: جمع حر :آزادگان. مفهوم بيت : اي افضل اگر تو قرار است سخنان شيرين وزيبا را در قالي آرايش كني پس بهتر است آن را به آزادگان تقديم كني !           

                  كتابنامه:

1-       اسرار نامه، عطار نيشابوري ،تصحيح دكتر سيد صادق گوهرين ،چاپ 84

2-       رساله روح الارواح ،شيخ احمد سمعاني ،انتشارات زرين، چاپ آزاده 82

3-      مخزن العرفان در تفسير قرآن ، جلد دهم ،بانوي اصفهاني ، انتشارات نهضت زنان مسلمان

4-       فرهنگ منجد الطلاب

5-       اسرار توحيد،تاليف شيخ صدوق ،انتشارات علميه اسلاميه ،

6-       راهيان كوي دوست،شرح حديث معراج،محمد تقي مصباح يزدي ، چاپ صدف ،82

7-      پيام قرآن ،جلد 2 و3،استاد مكارم شيرازي، چاپ 84 ،ناشر دارالكتب الاسلاميه .

8-برهان قاطع ،محمد حسين خلف تبريزي، بسال 1062،كتابخانه زوار ،تهران 1331 شمسي ،چاپ سينا تهران      

9- خوان الاخوان ، ناصر خسرو ،تصحيح علي اكبر قويم ،چاپ اول 84

10- فرهنگ لغات وتعبيرات خاقاني ،دكترسجادي، چاپ دوم 82

12-فرهنگ اشارات ادبيات فارسي ،دكتر سيروس شميسا،چاپ اول 77

13- تفسير موضوعي قرآن كريم، ج 9 ، آيت الله جوادي آملي ،چاپ اول 76

14-احاديث مثنوي ، بديع الزمان فروزانفر ، انتشارات امير كبير ، تهران 61        

15-گزارش دشواريهاي خاقاني ،دكتر مير جلالدين كزاري،نشر مركز ،چاپ دوم 86

16-اشارات( فرهنگ اصطلاحات صوفيه )حيدر شجاعي ،انتشارات مجد ،چاپ اول 79

17- فرهنگ اصطلاحات عرفاني ، دكتر دانش پژوه ،،نشر پژوهش                                                                                                                                                                                                                          

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و یکم آبان 1388ساعت 22:34  توسط فاضل  | 

ودر جاي ديگر ناصر خسرو به گردكنندگان دنيا ودنيا دوستان و توانگران دنيايي نهيب مي زند، كه غرق در لذت هاي دنيوي نشوند وفكر نكنند كه اين دنيا سراي جاوداني آنها ست،چرا كه تنها آمده وتنها خواهند رفت و آنچه راكه از مال دنيا ذخيره مي نمايند با خود نخواهند برد :

در آنچه داري در دست ،شادمانه مباش            وز آنچه از كف تورفت از آن دريغ مخور

زمرگ امن مجوي وبه عمر تكـيه مـكن           به سيم دين مفروش وز ديوه عشوه مخر

زنامه هاي كهن نام كهــــنگان برخوان           يـــكي جريــده پيشـينيان به پيش آور

كرا شنيدي وديدي كه مــرگ داد امان           چه خاص وعام وبدونـيك از صغير وكبير

اگر به حرمت وقدر و به جاه كس ماندي           نهان نگــشتن در خــاك هيـچ پـيغمبر

مضمون ديوان اشعارو آثار منثور ناصر خسرو حكايت از آن دارد كه انسان بايد خودرابشناسد گوهر وجودي باارزش خودرا به حطام دنيا نفروشد، وبه گرانبها هديه ي الهي پي ببرد ،ارزش دهدو
آن جايگاه را كه شايسته اوست، شناخته، وبدان دست يابد ،براي شناخت ومعرفت در بطن جهان ،ناصر خسرو با تمثيلات زيباي خود مرا متوجه حقايق واقعي جهان مي كند، جهان را به درختي تشبيه مي كند كه انسان ميوه هاي آن هستند وتمامي شرافت درخت را در ميوه داري آن مي داند آن گاه از انسان مي خواهد كه بر اين درخت ،ميوه خوش  بوي وشيرين باشد و از ميوه ي نارسيده بودن بپرهيزد وكمال انسان ورسيدن به بوي خوش ميوه درخت را در علم وعمل مي داند :

ترا لذت زعلمست ،از عمل بوي                           كمال خويش از علم وعمل جوي

وتاكيد دارد كه غوطه ور شدن انسان در فساد وبيخبري به علت آنست كه مقام وارزش واقعي خويش را نمي شناسد :

بــــدان خــود را ،كه گر خودرابداني          زخــود هم نيك وهم بـد رابــداني

شنــاســاي وجـــود خــويشتن شو!           پــس آنــگه سرفــراز انجمن شو

نــدانــي قــدر خــود زيــرا چنيني          خــدابــيني اگــر خـودرا بــبيني

تـرا نه چـرخ و هفت اختر غــلامست          تــو شـاگرد تنــي ،حيفي تمامست

مـــــــشو پابــند لــذات بـــهيمي!          اگــر جــويـاي آن خــرم نـصيمي

چو مردان باش وترك خواب وخور كن!          چو سياحان يـكي در خود سفر كن

كــه بــاشد خـواب وخـور كـار بهايم           به مــعلــومــات شد كــار توقايم

يـــــكي بــيدار شو تــا چند خفتي؟          ببين خود را كه چيزي بس شگفتي

تـــــفكر كــن بــبين تــا از كجايي؟         در ايــن زنـدان چنــين بهر چرايي؟

قــفس بــشكن به برج خـويشتن شو!         چــو ابــراهـيم آذر بـت شكن شو ...!

سبـــك بــشكن طلــسم وگنج بردار!         بــكش رنــجي و ازخــود رنج بردار!(ديوان)

ناصر خسروعقيده دارد، تا زماني كه انسان اين لباس خود بزرگ بيني را از تن در نياورد،           نمي تواندمتوجه عيوب خود شودودر نتيجه هرگز در مسير تكامل قدم بر نمي دارد ،او از حرص وطمع سفره اي كه دنيا براي او پهن كرده است و او را از شناخت خود دور، وبه خود فريفته گردانيده است، سخني به ميان مي آورد كه چرا به دريوزگي وگدايي دنيا دست زده است واز ين طريق صادقانه اعتراف مي كند كه خود چندگاهي اسير دنيا وفريفته چهره خندان وآراسته او بوده، ولي چون از خواب غفلت بيدار شد، راهش را از راه طلسم ها وسفره هاي جذاب وشيرين وحرص وطمع هاي زمانه جدا كرد :

زيــن پس نكند شكار هرگز                             نـه بـاز ونه يوز روزگارم

آنــكه بـه مـثل سفال بودم                             وكنون به يقين زر عيارم

دنيا مانند زنداني است ،كه خاص وعام در اين محبس، در بند هستند، اي انسان! فريفته و غره مشو! كه دنيا جاي شادماني وغرور نيست، بلكه در رهايي از اين بند سعي كن وكار نيك انجام ده:

گر بنده نئي چرا نه از تنت                      اين بند و گره نمي گشايي

زين بند گران كه اين تن تست                 چون هيچ نيايدت رهايي

از ديدگاهي ديگر، ناصرخسرو به جهاني نگاه مي كندكه در آن ،شباهتي كم نظير ،دنيا سرايي است براي كسب علم ودانش، و به چون وچرا ها اهميت مي دهد، نه خسبيدن و،طلب راحتي و خوردن ، وي معتقد است دانش وخرد سنگ سياه را در شاهوار مي سازد ، علم ودانش نه تنها دل را منور    مي كند ، سر را از مار بيهودگي مي رهاند وبر اين باور است كه دشواريهاي اين جهان را به جان  مي توان با زنجير حكمت بست، آنهايي كه با انواع واقسام زنجير هاي دنيايي وظاهري دنيا را به خواص بندند، ناصر خسرو آنها را چنان ضعيف مي پنداشته، نصيحت مي كند و مي گويد:

 جهان را به آهن نشايدش بستن                  به زنجير حكمت ببند اين جهان را

وبا قدرت علم ودانش جهان سركش را رام وسر از چرخ نيلوفري بركشيد به وسيله گسيختن رگ مرگ از تن وستردن زنگار جهل از دل بسيار آسان مي شود:

سر از چـرخ نيلوفري بركشيـم                          به دانش كه داننده وبا فريم

به دانش رگ مرگ وزنگار جهل                         زتـن بگسليم وزدل بستريم

هيچ گاه از خود وبراي خود، از دست دنيا نمي نالد چرا كه با سخنان زيبا وشيرينش دنيا را در مقابل خود به زانو در آورده است، شكار دنيا نمي شود، دنيا را چون شغال مي پندارد واز اين صفات پرهيز مي نمود تا بنده آز ونياز دنيا نشود، او همت ومناعت طبعي عظيم دارد، سخنان خود را برتر از چرخ پر ستاره مي داند، برديو نفس مسلط است، دبير فلك به سخنان زيبايش ثنا خوان اوست، وهم افلاك را در برابر خود به نحوي زانو زده مي پندارد، ناهيد در برابر خاطر منيرش تيره است ،دبير فلك در برابر قلمش خوار است جسمش زميني ، اما جانش آسماني است و همه آنچه را كه در برابر ديدگان خود مي بيند، راهي براي معرفت وشناخت خدا مي داند، همه آنچه را كه در عالم هست، خط خدا مي داند.

اين دنيا را از يك طرف دنياي آدم كشي ، دزدي ، رشوه خواري ،خيانت ،چاپلوسي ،باده نوشي ، عيش وعشرت مي داند واز طرفي بر آنها تاخته وخواستار دنيايي پاك منزه است. از مي ومعشوق وغزل وغزال به شدت نفرت دارد، اما طبيعت را مي ستايد وآن هم جلوه هاي طبيعت را نه براي آن ستايش مي كند كه مردم به عيش وطرب بنشينند، بلكه مي خواهد زيبايي هاي طبيعت را به مردم ياد آوري كند تا از طريق اين زيباييها به آفريننده جهان روي آورند، طبيعت را دفتر آفرينش      مي داند، و آفريده ها ومظاهر خلقت، خط ها وقلم هاي خدا براين دفترند، براي رسيدن به آفريدگار بايد خط خدا را خواند واز تغيير ودگرگوني اين جهان به ثبات وپايداري جهان الهي پي مي برد، از نظمي كه در اين جهان طبيعت هست، مي گويند كه آن را ناظم و سروسامان دهنده اي خواهد بود و او مي پندارد وعقيده دارد كه اين دنيا براي نفس ،دفتر آموزش است ، نفس بايد كسب علم كند تا به آن دنيا برگردد وآسايش جاويد يابد، وقصد از آفرينش را از آن مي داند كه انفاس انساني، به اين جهان آمده اند،تا كمال يابد، زيرا كه معتقد است، قصد خدا آفريدن صورت اجسام نيست، بلكه قصد آن است كه نفس آدمي معانيي را كه از عالم روحاني مي رسد ودر جوهر جسم ظاهر مي گردد به قدرت صنع الهي برسد و به همين علت است كه هيچ گاه علم ودانش را كه از ين دفتر طبيعت فرا گرفته است براي بازيچه دنيا به كار نمي برد، آن را در راه شناخت ومعرفت حقيقي به كار بسته است، از مدح وستايش عناصر متحرك دنيايي بيزار است، و به شدت نكوهش مي كند و سخنان خود را كه برتر از افلاك مي پندارد در خدمت فكر و اخلاق نهاده است، هيچ گاه ديو نفس ، زنجير فريبندگي ،دنيايي اورا وسوسه خود نكرده ،نه به زن توجه كرد ونه به دلبستگي هاي دنيايي، حرف از خرد است و دين و جويندگي حقيقي ، دائما امر ونهي مي كند، كه اين نوع تفكر، جهان بيني اورا تشكيل مي دهد، دوست دارد نظم تازه اي بر روي كره خاكي برقرار شود تا بندگان خدا زندگي را كه شايسته مقام انساني آنها ست در پيش گيرند،خود را دريابند ومواظب باشند كه اين جهان مانند زني سالخورده همه ساله خودرا عروس وار مي آرايد وهزاران نفر را قرباني عشق كثيف خود مي كند، ودر اين رهگذر انسانهاي جاهل وخفته در دامن دنياي هزار چهره اسير وگرفتار مي شوند،خودرا نبازند:

چو حورا كه آراست اين پيرزن را               همان كس كه آراست پيراروپارش

كنــاره كنــد زو خـردمند ،مردم               نـگيرد مــگر جـاهل اندر كنارش

ومعتقد است آنگونه كه شب پر از ستاره است وآنها در آسمانها به نور افشاني مي پردازند، وبه خود مشغول هستند، جهان را نيز بسان دريا مي بيند، كه مرواريدهايش، انسانها هستند .ولي چرا بايد اين انسانهاحرص وطمع بورزند؟ وچرا اسير آني شده اند كه آن ندارد؟ درحالي كه خود گرانبها ترين عضو جهان هستند :

يكي درياست اين عالم پر از لؤلؤ ي گوينده                 اگر پر لؤلؤي گويا كسي ديده است دريايي

ناصر خسرو ضمن اينكه خود را همچون ستاره مشتري در شب تاريكي وظلماني كه به نور پردازي مشغول است، معرفي مي كند، از خود سوال مي كندكه چرا ما انسانها نبايد همچون هفت سياره باقي شويم؟:

اي هفت مدبر كه براين پرده سراييد                  تاچند چورفتيد دگر باره برآييد؟

خــوبست بـه ديدار شما عالم ،ازيرا                   حوران نكو طلعت پيروزه قباييد

ناصر خسرو از جور زمانه كه در حق اوستم روا داشته است، گله وشكايت مي كند، واين گله وشكايت را به تن نسبت مي دهد، كه وابسته ي اين دنياي خاكي شده است، والا نبايد رنج سختي دنيا براي او مساله اي بوجود آورد :

آزرده كــــرد كژدم غربت جگر مرا                 گــوئي زبــون نــيافت زگيتي مرا

در حال خويش چوهمي ژرف بنگرم                 صفرا همي برآيد از اندوه به سر مرا

گويم : چــرا نشانه تير زمانه كردمرا                 چــرخ بــلند جــاهل بيدادگر مرا

چرخ بلند از نظر ناصر خسرو جاهل است، جهلي كه به انسانها سرايت مي كند، وآنها را به غفلت ودل مشغولي خود فرو مي برد ،جهل او نه از ذات چرخ است، كه از گيرايي دل سپردگان دنيايي است چرا كه دنيا دفتر خلقت معرفت  وبر مدار خود درحركت است ،حال كه انسان بايد از اين جهل چرخ استفاده كند وسپر برافلاك كشد وبا تن ضعيف وناتوان برتراز چرخ پرستاره موثر واقع شد:

منگربدين ضعيف تنم ، زانكه در سخن                 زين چرخ پرستاره فزون است اثر مرا

ازسختيهايي كه جهان بر سر او وارد مي كند،شكايت سرداده ،كه چرا دنيا اينقدر اورا در سختي و رنج قرار مي دهد؟ واز دنيا سوال مي كند كه تا به حال چه قدر به عهد وپيمان خود وفا كرده اي كه من با تو عهد وپيمان ببندم؟ به راستي كه در بدعهد وپيمان شكني شهره اي! همه كس را با خود معهود مي داري وخود فريفتگان را از پشت سر به هلاكت مي كشاني :

بگويشان كه جهان سرو من چو چنبركرد              به مكر خويش و ، خود اين است كارگيهان را

نــگر كـه تـان نـكند غـره عهد وپيمانش             كــه او وفـا نـكند هيـچ عــهد وپـــيمان را

از اين كه اين همه را در گردش وپيمان گيري و تغيير چهره هستي !چه بلاهايي كه بر سر فريفتگان ودلباختگان خود نمي آوري؟ و آيا كار تو درست است كه خون همگان را مي ريزي و از آن شاد ودر عين حال كه پيري اما شاد وسرزنده وجوان هستي .ودر گردش همه را باخود مي بري و آيا دوستي بايد يك طرفه باشد آيا سزاوار است كه تو در تفريح باشي و من دلسپرده، بايد هستي خود را فداي تو كنم وآنچه را كه دارم نابود وبه دل تاريك تو بسپارم؟

ايــن بــاز سيــه پيسه نگربي پر وچنگال               كــو هيــچ نــه آرام هـمي يابد ونه هال...

اين دهر نهنگ است ،فرو خواهد خوردنت                  فتنه چه شدي خيره تو بر صورت نيكوش؟...

بـــه نــيسان هــمي قرطه ي سبز پوشد               درخــتي كــه آبــان بــرون كـرد ازارش...

كردار جهان از نظر ناصرخسرو همچون گل زيباي بهاري كه انتظار خزان را مي كشد ومنتظر ملاقات با خزان است اما خزان نامروت وپيمان شكن بد عهدي مي كند وعمر گل را به پايان مي رساندكردار دنيا نسبت به كساني كه به او دلبسته اند اين است :

منقش جامه ها شان راكه شان پوشيد فروردين   فــرو شست از نـگار ونـقش مــاه مـهر و آبانش

همانا با خزان گل را به بستان عهد وپيمان بود    كه پنهان شد چو بدگوهر خزان بشكست پيمانش    

نصيب ناصر خسرو در اين دنيا ،سراي يمگان زنداني است ،و آن زندان به يمگان است او از دنيا فارغ است و اما دنيا اورا در خود زنداني نموده است، تا اورا به خودجذب بكند وبفريبد واز عهدي كه با نفس خود وبا روح كلي خود بسته است بازگردد اما ناصر خسرو به دنيا پشت مي كند و سزاي پشت كردن به دنيا، زنداني در دنياي يمگاني متعلق به دنياست،اما قبول مي كند كه خرد ودينش را به دنيا نخواهد داد،مقاومت در برابر دنياي بي ارزش، گوهر با ارزش وجودي او را كه در زندان تن در قفس شده است،ودر اثر مرارتها وگذر زمان، به در تبديل كرده است، به دنيا نخواهد سپرد خود به پرورش آن مي پردازد ،حتي ابرها ،رعد وبرق ها بر اوغرش كننداو هدف خود را به رهبري خرد ودريافت جلوه هاي حقيقت دنبال مي كند :

بــگذر اي باد دل افروز خـــراساني                    بريكي مانده به يمگان دره زنداني

اندر اين تنگي بي راحــت بنشسته                    خالي از نعمت وز ضيعت ودهقاني

برده اين چرخ جفا پيشه به بيدادي                    از دلش راحت و ز تنش تن آساني

و چنان بر دنيا مي تازد، و اورا با آرزوها وآمالش دور مي كند، كه گويا در اين دنيا هيچ چيز جز خس وخاشاك غير قابل اعتنا نيست و واقعا نيست اگر دنيا براي ناصر خسرو هزاران عشوه وناز آغاز كند جواب او آن است كه گويد :

من از استاد تو ديو وز توبيزارم                   گـــفتم ايـــنك سخن كوته وپاياني

روي زي حضرت آل نبي آوردم                   تـا بــدادند مــرا نعمت دوجهـــاني...

نــعـمت عالم باقي چو مرا دادي                 چه بر انديشم از اين بي مزه ي فاني؟

وناصر خسرو در طول 40سال عمر خويش كه فريفته دنيا مي شود وتن خودرا در اين چهل سال

مي پروراند،به اصطلاح به تن پروري مشغول مي گردد، از خواب چهل ساله بيدار مي شود برروح خفته، نهيب مي زند كه به چه مشغولي؟ ودر اين دير بي قرار، از چه قرار گرفته اي؟ وتا كنون عمر خود بر چه صفتي گذرانده است؟ مگر نمي داني كردار دنيا را ؟بايد بيدار شود، به خود آيد،كه خواب وخور ،شهوت وآز ويژگي دنياست كه همه حيوانات را شامل است، پس ويژگي ناطق بودن وخرد وتفكر وانديشه اش از بهر چيست ؟فرق انسان وحيوان در كدامين صفت است؟ اين است كه شاعر از دروازه خرد، كه رهبر اوست با منطق وتفكر برجسم خود اعلام بيداري نموده، و اورا وادار مي كند كه از دفتر طبيعت آفريدگار خويش، بياموزد و بر علم خود بيفزايد ،پس از بيداري از خواب چهل ساله بيان مي كند كه فلك يا جهان در برابر علم به باطن امور و آگاهي ضمير ارزشي ندارد ،نعمت حقيقي خرد ودانش است نه نعمت دنيا . آيا دنيا غير از اين است كه اين خاك سياه و آن گنبد ودايره رنگارنگ كه گاهي روشن و گاهي تيره است،ويا گاهي خشك وگاهي تر است از چه چيزي خبر دارد؟يا خبردارد وازرسوم گذران خود لذت مي برد ؟آيا از خاك همان خاك پديد نمي آيد ؟آيا همان خاك نيست كه صورتهاي ظاهري فريبنده و اجزاي دخيل درتزيين عالم را مي سازد ؟آفرينش خاك به چه مي ماند؟ آيا همين تن خاكي، از آب وگل همين فلك پيدا نيامد؟

ايـــن چرخ مدور چه خطر دارد زي تو؟               چـــون بهره خود يافتي از دانش مضمر

تــاكي تــوبه تن برخوري از نعمت دنيا؟              يك چــند به جـان از نـعم دانش برخور

خفته چه خبر دارد از اين چرخ وكواكب؟              دادار چــه رانـده است براين گوي منير؟

ايــن خــاك سيه بيــندو،آن دايره سبز               گه روشن وگه تيره،گهي خشك وگهي تر...

ناصر خسرو در يكي از قصايد خود چرخ را به بازيگري كه هر لحظه نقشش را تغير مي دهد و نقشي نو آغاز مي كند ،تشبيه نموده است كه براي بدست آوردن من ، به تمرين و انواع آرايشهاي ظاهري و دلفريب اقدام كرد، و عجيب آن است كه مرا فرسود و افراد بسياري همچون مرا از بين برد اما خود نه فرسوده شد! ونه خسته وافسرده !گويي تازه متولد شده و هر لحظه حركتي نو ومتفاوت از قبل آغاز مي كند، كه بايد دل بصير بيند، آنچه را كه لازم است :

بازيـگري است اين فلك گردان                     امـروز كـرد تــابـــعه تــلقــينم

زيرا كه دي به جلوه برون آورد                      آراســته بــه حـــلــه رنــگينم

بــربـستر جهــالت و آگــنده                        يــكسر بــه خـواب غفلت بالينم

وامــروز بــاز پـاك زمن بربود                        پر كين دل از جفاهاي فلك زينم

ودر قصيده اي ديگربه تاثير افلاك بر سرنوشت آدمي سخن گفته، و به اين چرخ ستمگر مي تازد و مي گويد كه فقط جسم من، فرزند توست، نه عقل و خردم و قرار نيست كه عقل و خردم از تو تبعيت كنند و هرگاه كه از اين خانه عاريتي، كارم تمام شود ، قفس را به تو وا مي گذارم،وبه خود مي گويد كه بايد تن را كه زندان توست رها كني وبا جان هماهنگ باشي و رفتار دنيا را با احوال به  مردم گوشزد مي كند، كه مكر زمانه همه را طعمه مرگ ساخته است، بايد عبرت بگيري و آگاهي و بينايي دروني پيدا كني خودرا بينا كني !و كوري دل ديگران را هم شفا دهي، با اهل زمانه بسازد و با هركس نشست وبرخاست نكند،حتي اگر تنها باشد و يار موافقي نداشته باشد بهتر است، چرا كه خورشيد بهتر از ثرياست، كه عدد ثريا هفت است و هيچ ننگي برخورشيد نيست:

اي قــبه ي گـردنـده ي بي روزن خضرا                  بــا قــامت فــرتــوتي و،بــا قوت برنا

فــرزند تـوايــم اي فـلك،اي مادر بدمهر                 اي مادر ما چونكه همي كين كشي از ما

فـرزند تو اين تيره تن خامش خالي است                پــاكيــزه خرد نيست، نه اين جوهر گويا...

چــون كار خود امروز در اين خانه بسازم                 مــفرد بــروم ، خـانه سپـارم به تو فردا

شاعر از پديده هاي عادي طبيعت كه هر روز در گذر زمان ودر برابر چشمان ظاهري ما تكراري    مي نمايد پي به رازهايي مي برد كه بسيار آشكار است، روشنايي صبح در پس تاريكي شب ،نشان از جان روشن در جسم تاريك و خاكي دارد ،شب را كه هزاران شمع فروزان در خود همانند تشتي بلورين وجان انسانهاي گرفتار در تاريكي جسم به رخ بينندگان مي كشد، اين مفهوم را مي رساند كه هزاران چهره نوراني را اينگونه در دل خود فروبرده، و عزيزاني را سياه پوش نموده است و هشدارمي دهد اگر مي خواهي بامن باشي با جسم خاكي من همراهي شو ! اما نورانيتهاي عظيم تر همچون نور صبح پرده ظلماني وحشت زاي جسم را كنار مي زند و انسانهايي بزرگ را برعرصه هستي ابدي مي نشاند :

اين چه خيمه است اينكه گوئي پرگهردرياستي              يــا هزاران شــمع در پنــگان از مــيـناستي

صبـح را بنـگرپس پروين روان، گوئي مگر            از پس سيمين تذروي بسدين عنقاستي

جـرم گردون تيره و،روشن درو آيات صبح            گــوئــي انـدر جان نادان خاطرداناستي

ناصر خسرو از زمانه و از ظلم هايي كه هستي آشنا با پيكرش، در حق او روا مي دارد به ستوهي لذت بخش دست پيدا مي كند، درست است كه همه چيز را از دست داده است، اما توانسته است گوهر بي نظير خودرا در عالم كثافات پيدا كند، وشكوه وناله اي كه سر مي دهد نه از اين است كه غم دنيا را مي خورد ويا از لذتهاي دنيا بي بهره شده است ،خير چراكه او سالهاي سال به اندازه كافي در دامن پرفريب و لذت بخش هستي ثمرت برچيده است ، بلكه به اين خاطر ، كه چهل سال عمر خود راتلف كرد واز اينكه ديربه وجود ذيقيمت خودپي برد، واينكه به صداي دنيا كه اورا به خود مي خواندو اينكه از عالم ازلي و نفس كل، سوا شده است ودر دار فاني دنيا زنداني و گرفتار گرديده، وفلك هر روز برنامه اي نو براي اذيت وآزار او طرح ريزي مي نمايد واينكه نمي تواند از اين قفس رهايي يابد، شكوه وناله سر مي دهد، او را پير نموده وخود جوان است كي جهان پير وفرسوده مي شود تا اورا رهاكند؟ اين حالي به حالي شدن ونوشدن تا كي ادامه دارد؟من باآن همخو نخواهم شد ،سيرت دنيايي در خلق جهان با خوي مردمان جهان عجين شده است ،فضل وادب در خدمت پستي ،دانش ورياكاري ،زهد وسفالينه، زر وناداني، كردار وغدار، ونيكي وغم باهم يكي شده وجهان را فراگرفته است اين سرشت دنيا كه با مردمانش چنين كند حال آن كسي است كه سلامت به سراي ابدي نمي رسد، ولي با داشتن دلي روشن وشناختي كامل از دنياي اهريمني،آخرتي سزاوارخويش داشته باشد:

هيچ دگر گوني نشد جهان جهان                  سيـرت خـلق جهان دگرگون شد..

سوي خردمند گرگ نيست امين                  گر سوي تو گرگ نحسي مامون شد

ناصر خسرو در مضامين اشعار خود چنين مي گويد: دنيا ديروز مرا به خود شيفته كرده بود و دائما در حال خمر، خواب و خور و خنديدن بودم ومي خنداندم و امروز به خاطر خنده ديروز، گريانم، امروز، غم بيخردي ديروز را مي خورم ،ديگر به جهان دل نمي بندم ،چراكه امروز و ديروز به دنيا خنديدم و او فردا بر من خواهد خنديد، پس من خود را شناخته ام ، حال اي دنيا! ديگر تو              نمي تواني فريبم دهي با دشنه به جنگم مي آيي و از سوهانم غافلي :

چون به حرب آيي با دشنه نرم آهن                    مكن، اي غافل، بنديش ز سوهانم))

باهمه اين توصيفات كه ناصر خسرو از جهان دارد وجهان را به انواع صفتها بر مي شمارد، ولي يك نكته را كه از آن  همه مهمتر،دريافت مي كند ،كه جهان با زبان بي زباني بيان مي دارد،  بشنو و درك كن !كه من همچون منزلي ، محل سكونت وسراي موقتي هستم وتومسافر ، پس ماندن تو وبهره گرفتن از من و خنديدن و خنداندن به چه خاطر است؟ :

گيتي بشنو كه مي چه گويد!                      با بي دهني و بي زباني

گـــويد كه مخبر خوش ازيرا !                     مــن منزلم وتوكارواني

اما اين منزل جهاني كه به نوعي ميزبان مسافر خويش است، از نگاه ناصر خسرو ميزبان بدي است، معمولا ميزبان، ميهمان خودرا سير كرده ، راهي مي كند وحتي توشه اي براي ادامه سفر هديه     مي دهد، اما ازخوان تو،كسي سير نخورده ،سفر كرده، ودر روش برخورد ،استقبال وبدرقه هم ناهماهنگ هستي !با من يك رفتار داري وبا ديگري رفتاري ديگر،چقدر مسافران كهن پيشه خود را ميزبان مي كني؟ آيا مي خواهي آنها هم مثل تو بي وفايي ، بد عهدي ، زشتي، و پستي را به حد كمال برسانند ؟ :

جـــهانـا مـرا خيره مـهمان چه خواني؟            كــه تــو ميزباني نه بس نيك خواني!

كس از خوان تو سير خورده نرفته است             از يــن گفــتمت مـن كـه بد ميزباني

چـــوسيري نيابد همي كـس زخـواـنت            هــمان به كه كس را به خوانت نخواني

ناصر خسرو از فرشهاي گستردني ميهمان ، هم گله دارد كه دنيا هرروز فرش ميهمانان خودرا تازه ونو مي كند وخود شست بار اين نوشدن هارا ديده است، اما دل آگاه او فريب نمي خورد. زيرا      مي داند كه ميزبانش لحظه اي است و چون شير رباينده، پيوسته ميهمانان ومسافران خودرا از كوچك وبزرگ شكار مي كند وسير نمي شود؛ گاهي سر جنگ دارد وگاهي سر لطف :

شست بـار آمـد نــوروز مــرا مـهمان             جز همان نيست اگر ششصد بار آيد

هــركـه شست ستمگر فــلك آرايش              بـاغ آراستـه اورا بـــه چه كار آيد؟

سوي من خواب وخيال است جمال او              گر به چشم تو همي نقش ونگار آيد

به راستي از اين همه آمد وشد بهار وتغيير ودگر گوني احوال روزگار چرا پيام روشن آن را دريافت نمي كنيم؟ اما به واقع ناصر خسرو اين اوضاع را درك كرده وپس از بيداري خود به چهره واقعي دنيا نگريسته است. اوبه اين تغييرات ودگرگوني بهار ،پاييز ،زمستان وتابستان ،كه در واقع به اسرارو ملتزم انجام آن بوده ، واقف اند، پي مي برد كه فريب جهان مكار را نبايد بخورد، جهاني كه فرزندان خود را مي كشد وهمه در برابر حوادثش چون گويي، پيش چوگان هستند ،كوهها به گونه اي آشكار لب به سخن مي گشايند، زمين مي گويد من خاكم ، تن تونيز از من مايه مي گيرد .چون تنت به خاك باز گردد((والذي خلقكم من تراب))1 روح تونيز به نفس كل بر مي گردد ، جهان منزلگاهي موقتي است :

چرا واقف شدند اينها براين اسرار و، اي غافل          نگشته ستي توواقف برچنين پوشيده فرمانها

هــمي گويــند كاين كهسارهاي محكم وعالي         نــرسته ستنــددرعــالم مـگر كز نرم بارانها...

زمين كومايه ي تن ها ست ،دانا را همي گويد         كه اصلي هست جانها را كه سوي او شود جانها

ناصرخسرو در اكثر مضامين شعارش، تذكر وپند مي دهد، همراه با ساختمان وعنصر عالم ،تا انسان بتواند بهتر درك كند، واز طرفي خلقت انسان را كه ازعناصرهستي ياد آور مي شود ودر تمامي قصايد خود به نوعي موقتي بودن انسان را در اين دنيا مايه تنبه نموده، وبيان مي نمايد كه اين دنياي سر راهي را مواظب باشند، تا حيله هايش را بشناسند وفريب نخورند، وچنان زيبا بيان      مي دارد، كه جهان مانند باز شكاري كه ناگهان طعمه هايش را انتخاب مي كند مي ماند كه پيوسته به شكار آدميان مشغول است ،راهزن وقافله خوار است وبراي صحت ادعاي خود مثال روشني      مي آورد، كه آنهايي كه به عيش وشادي مشغول بوده ومست هستند فريب دنيا را خورده اند ، فريفته دام اهريمن شده اند، وبه خودمي باليده ومغرور شده اند ودنيا نيز به مكر،غرور و مستي شكار خود افتخار مي كند:

بــاز جــهان تـيز پر وخـلق شكارست                 بـــاز جـهان را جز از شكار چه كاراست؟

نيست جهان خوار سوي ما، زچه معني؟               خوردن مــا سوي باز او خوش وخوار است

قــافـله هــرگز نـخورد وراه نـزند بــاز                 بـــاز جـهان رهــزن است وقافله خوار است...

دسته ي گل گر تورا دهد تو چنان دانك               دسته ي گل نيست آن، كه پشته خوار است

رهـــبري از وي مـدارچشم كه ديو است              ميوه ي خوش زو طمع مكن كه چنار است

شاعر با بيان اين اشعار توجه ضمني مردم را به داشتن انديشه وخرد و تفكر وا مي دارد، كه تونبايد دلبسته ووابسته دنياي گذران باشي! تو صاحب انديشه اي، وبرتراز ساير موجودات ، نبايد فريب مظاهر دنيا را بخوري، وخداوند اينها را به انسان بخشيده است، كه در راه شناخت او بهره بجويي نه در راه دنيا داري و سبك سري ومكر وغرور وظلم برديگران به كاربندي. آدميت به دانش است نه به صورت زيبا ،در حالي كه جان تو چون پشيزي شكسته وتنت چون طلاست ، آن وقت كه بر گردي تنت تبديل به خاك غاني و جانت شرمسار عقل وخرد خفته است :

تمييز وهوش وفكرت وبيداري                      چون داد خيره خيره تورا باري

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ا- آيه 67 سوره غافر

تــاكار بندي اين همه آلت را                      در غــدر ومــكر ويلت وطراري...

از جـان شكــسته پشيزي تو                      وزتــن يــكي مــجرد وديـناري

ناصر خسرو با حالتهايي كه گاها به او دست مي دهد،نسبت به دنيا بيش از ندازه بد بين مي گردد، همچنان كه در قبل اشاره كرديم چنان ماهيت جهان ، نيرنگها وجفاها و فتنه هايش را افشا مي كند، كه اين دنيا خود را حقير تر از وجود خود مي بيند ،جهان را دائما پيرزن سالخورده ، خسيس ، بدكردار ، ديوانه ي  راستين ،مي نامد كه با اين نكوهش ها وبد جلوه دادن مي خواهد دنيا را در نظر مردمان حقير و آنها را از خواب جهالت وناداني كه اسير دام دنيا شده اند بيدار كند، تا خود را نجات دهند وبيهوده به دنبال جهان نپويند وفريب ظاهر آن را نخورند، انسان گوهري اصل، نيايد اسير عالم خاك گردد ،مرغ باغ ملكوت است نه از عالم خاك كه گرفتار اين قفس خاكي شده است:

چو رسـم جهان جهان بيش بيني               حذر كن زبدهاش اگر بيش بيني...

جهان مادري گنده پير است ،بروي              مـشو فتنه، گردر خور حور عيني

به مـادر مكن دست، ازيرا كه بر تو              حرام است مــادر اگر زاهل ديني

ناصر خسرو از سويي كه از اين دنيا قطع طمع مي كند و دنياي فاني را به خودش واگذار مي كند و خودرا اينگونه دلداري مي دهد كه احوال جهان گذران است ودائما گرما از پس سرما و شادي به دنبال غم و ناراحتي جابجا مي شوند .اما چه فرقي به حال تويي داردكه دلبستگي به اين دنيا نداري ؟چه سنگ باشد چه زر ، آنچه كه مايه تو از اين خاك است ،گور است ،چه در زير اين خاك باشي وچه در آسمان سبز ويا در جايي كه گل و چمن و بلبل و غزلخوان باشد و اين منم كه بايد از اين جهان تيره بخت ژرف و سير ناشدني، جان خويش را نجات دهم، دنيا مرا همچون در دست دشمنان گرفتار و بايد با حيله همچون خود رهايي يابم :

احــوال جــهان گــذرنده گــذرنده است               سرمــازپــس گـرمـا ،ســرا پـس ضرا...

در خاك چه زر ماند وچه سنگ و، توراگور               چه زير كريجي و چه در خانه ي خضرا        

آيا آنهايي را كه قبل از ما بودند نديديد ؟آنهايي كه شوكت وجاه وجلال ظاهري پيدا كرده بودند و فكر مي كردند برج سرطان را در سيطره خويش دارند ؟ آيا اينهايي كه دل به دنيا بسته اند و اين دنياي عشوه گر كه هر لحظه با عشوه وطنازي ،شادي كذايي مي بخشد نديدند؟ كه چگونه گريان شدند ؟ ويا نديدند كه سواران خودرا چگونه به كناري انداخت حتي بدون اينكه به پشت سر خود التفاتي كند ؟ اين صفات را با چشم نهان بايد ببينند واين كار ميسر نيست، تا به دنيا پشت نكني و از راه كسب علم وحكمت وبينش درست نسبت به جهان ،آگاهي به دست نياوري.پس حال كه در بهار عمر خويش قرار گرفته اي براي روزهاي زمستاني ذخيره اي همراه كن :

كــجاست اكــنون آن فر و آن جلالت وجاه                كه زير خويش همي ديد برج سرطان را؟...

بسي كــه خــندان كـرده است چرخ گريان               بسي كه گريان كرده است نيز خندان را

قرار چشم چه داري به زير چرخ ؟چو نيست                قــرار هيـچ به يك حال چرخ گردان را

كــناره گــير! از و كـاين سوار تــازان است                كسي كــنار نـگيــرد ســــوار تازان را ...

چرا كــنون كـه بــهار است جهـد آن نكني              كــه تــايكي به كف آري مگر زمستان را    

نگريستن به حقايق عالم ،تفكر وكسب آگاهي مي تواندطبع ونهاد واقعي جهان رابراي ما روشن كند، اين دنيا كه هرروز لباسي و رنگي براي خود آماده دارد طبع آن همان است كه وجود جسمي من وشما از آن متشكل شده است ،از آب وخاك ،باد وآتش ، همانگونه كه جسم ما بعد از مرگ متلاشي مي گردد، عالم فاني هم بدين گونه است و آنچه باقي مي ماند نفس ست،كه به نفس كلي باز       مي گردد، پس، از ديدگاه ناصر خسرو نبايد به جهان دل بست،اين موضوع را بارها همراه با خرد وبينش وآگاهي بيان كرده ومثالهاي روشن واستدلالهاي متقن، ارائه مي نمايد آنجايي كه مي گويد:

ايــن كـــهن گــيتي بـــبرد از تازه ئوي         ماكهن گشتيم و او نواينت زيبا جادوي

مــــارا همــي فــريبد گــشت دمادم تو         من در تو چون بپايم گرتو همي نپايي؟

در مــــيان آتشي و اندرميانت آتش است             آب را چندين همي از بيم آتش چون مرهمي؟

گر همي خواهي كه جاويدان بماني اي پسر          در ميان اين دو آتش خويشتن را چون پزي؟

ديـــوي اســت جـــــهان وپيري وغداري          كـه شــبي نــيست بـه مكر وجادوي ياري...

بـــشــكست هـــــــزار بـــار پـــيمانت          آگـــه نــشــدي ز خــــوي او بـــــاري

لـــيكن چـــون بـه دام خـويــش آوردت         گــرگــي اســـت بـه فعل و،زشت كفتاـري

صــد ســالــت اگــر زمــكر او گــويـم            خـــوانـــده نــشود خـــطي زطـــومـاري

روز وشــب بــيــخ مــــــا هـــمي برد           غــــمــري نــرم است وگــول طــــراري

هــــــر روز يــــكي لــــباس نـو پوشد           از بــــهر فــــريــب نـــوخــــريــداري

روزي ســــقـــطي شـــكـــار او بــاشد           روزي شـــاهــــي ونــــامـــبــــرداري...

مـــــاري است كــزو كــس نخواهدرست           از خــــلق جـــهان بــجـــمــله ديــاري

با همه اين اوصاف آن اندازه كه ناصر خسرو درباره ارزش و بودن انسان كه همان دل ونفس وروح است ،هشدار مي دهد وبه افراد آگاه ياد آوري مي نمايد، با اين كه جهان را با ويژگي هايي كه نام نهادم، مي شناسي، پس چرا بيدار وآگاه نمي شوي؟ وخودت را از اين منجلاب پستي رها         نمي سازي؟ ولي از آن هم ترس به دل داري وهم نسبت به امور كاملا آگاه هستي ومي داني كه وظايف هركدام از اجزاء هستي چيست وبراي چه اموري آفريده شده اند ؟

اگر زگردش جافي فلك همي ترسي                  چنين بسان ســتوران چــرا خفسي؟

وگـــر حذر نكند سود با سفاهت او                  چنين ز نيك وبد او چرا همي ترسي؟

با بيان اين مسائل وروشن نمودن حقايق عالم، نه اينكه نفس عالم ويا دنيا بربد نهاده شده باشد، بلكه انسانها آنگونه خودرا مشغول آن مي كنند كه انگار خود درست شده اند وجهان را خود ساخته اند! وسعي در تكميل نواقص آن برمي آيند و سرايي جاوداني ظاهري مي سازند، اما اگر به خوبي دقت كنند؛ جسم خاكي چندان دوامي ندارد وبه همان خاكي كه بشر با آن مشغول ودرحال لذت بري است برمي گردد، و نفس ويا روح او به عالم علوي و اصل خويش باز مي گردد وجالب آنجاست كه نفس كه از جسد جدا گرديد قدرت پيدا مي كند وتوانا مي شود؛ به قول ناصر خسرو نفس در مردم داراي سه مرتبت است:  ((ناميه ،حسيه، ناطقه، همچنانكه زايش عالم به سه مرتبت است : معادن ونبات وحيوان . ونفس ناميه عاجز است اندر تخم از رستن واز كار بستن قوت، ونفس عاجزي عاجز نيست از كار بستن قوت خويش يافتن مر محسوسات را ،وچون قوت نفس انساني اندر نطفه باشد بر مثال تخمي باشد كه اندر او درختي باشد با هم آلتهاي درخت وعاجز باشد از پذيرفتن زيادت وچون اندر رحم ،ماده افتد توانايي يابد ...))1

پس نفس در خارج از جسد داراي توانايي است كه بالقوه را به بالفعل مي رساند واين نفس در واقع در جسد زنداني و گرفتار شده است، اما به ناچار با جسد، تن به الفت ومهرباني داده است، پس آنگاه بايد به اين گوهر وجودي خويش پي ببرد و بداند كه اصل ونهاد خلقت چيست؟ آيا جسم است يا روح است؟ مسلما روح سوار برمركب جسم است تا خودرا از اين رهگذر به بالاترين مرتبه خويش،كه قرب الهي است برساندو حال كه نقش من در اين دنيا اين است كه رسيدن به كمال را هدف قرار دهم، پس چرا وارد واديي شده كه هيچ روزنه اي به سوي حقيقت نداردوتنها روزنه آن دل است كه گرفتار هزاران دام وتله ي دنيايي است؟ :

اگر سود كردي خرد ، نيست باكي              از آنك از جـواني كنون بر زياني...

اگــر شادمان وقوي بودي از تــن               به جانت آمد آن قوت وشادماني ...

نــهالي كه چون از دلت سر برآرد              ســر تــو بـر آيد به چرخ كياني...

تورا جان جان است دين، اي برادر              نــگه كـن به دل تا ببيني

 

 

نتيجه:

اما آنچه كه تاكنون از بررسي آثار ناصر خسرو بدست آورده ايم، اين است كه دنيا از نظر او زشت نيست ويا دنيا براي دشمني با او آفريده شده است ،بلكه دنيا را وسيله اي براي كسب معرفت و رسيدن به حقانيت در نظرگرفته است واگر درجاهايي به دنيا نهيب مي زند ويا ناسزا مي گويد به خاطر اين است كه عده اي سخت مشغول دنيا هستند ودر قالب اين اشتغال حق ستمديدگان وضعفا ، محرومان وناتوانان را پايمال مي كنند ودر نتيجه ناصر خسرو اين موضوع را با مشاهده خود وتعصب هايي كه داشته است، خشمگين مي شود واز طرفي عده اي را كه شايد قابل اصلاح باشند ويا بتوان آنها را بيدار كرد به هدف خود برساند، والا دنيا آفريده اي است كه انسان جزئي از آن است پس نمي شود كفر نمود، و گفت كه خودي جهان از خود اوست ومي توان هرچه بر زبان جاري ساخت و بار دنيا نمود، بلكه هدف او اجزاء جهان است:

بشنو كه چــه گويد هميت دوران              پيغام از ايــن چرخ گرد گردان

زين قبه ي پــر چشــمهاي بيدار              زين طارم پر شمع هاي رخشان

اين سبز بيابـان كه چون شب آيد              پر لاله شود همـــچو باغ نيسان...

پــيغام فــلك بــر زبــان دوران               آن است بـه سوي نبات وحيوان

كـاي نــوشدگـاني كه مي فـزائيد              يك روز بكـاهيد هم بر اين سان...

پيــغام فــلك مــر تــورا نـمايم               بــرخـاك نبشته به خط رحمان

چشــميت گــشايم  كـزو ببيني               بــنوشته بــه خـط خداي فرقان

لــيـكن نــنمايـــمت راه هـارون              تــا بــاز نــگردي ز راه هـــامان (373ق183)

ناصر خسرو از پديده هاي عالم، نوع بشري را بيدار مي كند، پيام مي دهد كه من چهل سال در آغوش دنيا به راحتي خسپيدم ونتيجه اش آن شد كه اكنون بايد غبطه بخورم، پس من تجربه خودرا در اختيار شما مي گذارم تا دنيا چنين سرنوشتي را براي شما رقم نزند، دنيا را براي خود دنيا رها كنيد و آن را به حال ويرانه خويش رها سازيد لازم است به فكر آخرت خود و آباداني سراي آخرت كه هدف اصلي شما بعد از شكر گزاري وتعبد است ،عمل كنيد.

 

((تورا جائي است بس عالي ونوراني                    چو بيرون جستي از جاي بدين گستي ))

  

منابع وآخذ:

1-       ديوان ناصر خسرو ،تنظيم جهانگير منصور ،انتشارات نگاه ،چاپ اول 73

2-       خوان الاخوان،تاليف ناصر خسرو ،تصحيح علي اكبر قويم ،انتشارات اساطير ،چاپ اول 84

3-      زاد المسافرين ،ناصر خسرو ،تصحيح سيد محمد عمادي حائري ،چاپ 84

4-       سفر نامه، ناصر خسرو ، به كوشش دكتر نادر نادر پور ،چاپ هشتم 70

5-       درباره زندگي ،آثار وانديشه هاي ناصر خسرو ،محمود حكيمي ،انتشارات قلم ،چاپ دوم 85

6-       گزيده اشعار ناصر خسرو،انتخاب وشرح دكتر جعفر شعار ،انتشارات علمي ،چاپ 70

7-      با كاروان حله ،دكتر عبدالحسين زرين كوب ،انتشارات آريا ،تهران ،43                                                            

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و یکم آبان 1388ساعت 22:25  توسط فاضل  | 

ناصر خسرو

مقدمه:

احوال وآثار ناصر خسرو:

ابومعين ناصربن  خسرو قبادياني بلخي مروزي از شاعران و نويسندگان بزرگ و سخن گستر سده پنجم هجري است .درباره او هر چندپژوهش هاي نسبتا تازه هم شده ، كنيه او ابو معين ، لقب و تخلص او ((حجت)است .در سال 382ه.ش . در قباديان از نواحي بلخ چشم به جهان گشود ودر سال 481 ه.ق. در يمگان از اعمال بدخشان وفات يافته است از آغاز زندگاني او اين قدر مي دانيم كه از ابتداي جواني در تحصيل علوم وفنون والسنه وادبيات رنج فراوان برده است .

از جمله قر آن مجيد را بسيار خوانده وحفظ كرده است :

خواندن قرآن وزهد وعلم وعمل                                      مونس جان اند هر چهار مرا

يا اينكه مي گويد:

مقرم به مرگ وبه حشر وحساب                                    كتابت زبر دارم اندر ضمير

گذشته ازاين ، تقريبا در همه ي دانشهاي عقلي و نقلي متداول عصر ، ومخصوصا در علوم يوناني همچون رياضي ،از قبيل مجسطي ،بطلميوس وهندسه ي اقليس ،وطب بقراط و جالينوس و نجوم ، وفلسفه ( حكمت فلسفي ) ، وكلام ( حكمت ديني ) تبحر داشته است .

اشعاربه عربي و حتي ديوان عربي داشته است .اما از ديوان تازي او چيزي به دست ما نرسيده است .

ناصر خسرو بر اثر انقلابي كه در وجود او رخ مي دهد ، كه ذهن وقاد وخاطر تيز او به اصول عقلي ونقلي زمان خود- كه اذهان متوسط را تسكين مي داد – قناعت نمي كرده ،بواسطه ي خوابي كه در ماه جمادي الاخر 437 در جوزجانان ديد از شراب خوردن توبه كرد ، وبه قصد وصول به حقيقت به سفر قبله عازم، و در اين راه با برادران كوچكتر خود روانه حجاز شد واين مسافرت هفت سال طول كشيد و به   نقاط مختلف ايران هم سفر كرده است وچند سالي را به جهت دريافت درجه ي حجتي خلفاي فاطمي در مصر به سر برده وسپس جهت ارشاد وتبليغ مذهب فاطمي در خراسان، به وطن خويش باز گشته است  .ناصر خسرو به سبب شهرت يافتن در شاعري و حكمت وقدرت بسياري كه در فن مناظره كتبي وشفاهي داشته و نيز به سبب خصومت عالمان و غوغاي جاهلان دشمنان زيادي پيدا كرد و دعوت صريح او به سوي خليفه فاطمي موجب تحريك غضب علماي خراسان و مخصوصا بلخ و خشم سلطان سلجوقي و شايد تكفير خليفه بغداد شده ومورد اتهام واقع شد ومجبور به فرار گشته است اخراج ناصر خسرو از زادگاه خود و سختگيري ،تهديد، نفرين وطعن ولعن و هرگونه آزاري كه به او وارد مي آمده ، اورا سخت متاثر ساخته و از اين ستم ها ومظلوميت وبيچارگي و آوارگي و محبوسي خود در تنگناي دره يمگان اغلب مي نالد واز جفاي روزگار وبدحالي و سختي زندگاني و تنهايي وبي خانماني خود در آن زندان و مخصوصا از غربت شكايت دلسوز جانگداز سر مي دهد ومي گويد: ((اين مصائب وسختي ها اختياري است نه جبري ودر راه دين و عقيده خود آن همه را برنمي تابد؛اگر پايبند دين وعقيده ي خود نبود از تحصيل جاه ومقام عاجز نبود واگر آن را رهامي كرد همه گونه جاه وجلال صوري نزد اميران وخلفا مي توانست دريافت كند.))از خصوصيات ناصر خصرو ،گذشته از مقامي كه داشته ،جويندگي اوست :از اين شهر به آن شهر ،پرسان پرسان مي رفت واز دريا به خشكي راه مي پيمود تا حكمت بياموزد :

پرسنده همي رفتم از اين شهر بدان شهر             جوينده همي گشتم از اين بحر بدان بر(ديوان ،ص234)

وسوال خود را از پارسي وتازي وهندي وترك وسندي ورومي وعبري همه مي پرسيد ، وبراي اين منظور ، بسي روزها كه از سنگ ،بستر وبالين ساخته و از ابر خيمه وچادر گرفته است :

برخاستم از جاي وسفر پيش گرفتم              نــزخــانه م ياد آمد ونز گلشن ومنظر

ازپـــــارسي وتازي وزهندي وزترك              وز سنـدي و رومي وزعبري همه يكسر

وزفلسفي ومـــانوي وصابي  ودهـري              درخواستم اين حاجت وپرسيدم بي مر

ازسنگ بسي ساختـه ام بستر وبالين               وزابر بسي ساخته ام خيمه وچادر...(ديوان ص33)

ناصر خسرو حكيم است ،اما حكيم به دومعني بكار مي رود: حكيم ديني و حكيم فلسفي،حكيم ديني كسي است كه علل اشياء را جستجو مي كند ودر اين راه به افراط وتفريط نمي گرايد و از چارچوب شريعت بيرون نمي رود.

اطلاعات وسيع ناصر خسرو مايه آفرينش آثار گوناگوني به نثر فارسي شد كه نامبردارترين آنها جامع الحكمتين ،زادلمسافرين ،وجه دين ، وسفر نامه است .در نظم ديوان قصايد ،ودو مثنوي فلسفي –كلامي سعادت نامه و روشنايي نامه را ساخته است كه انتساب اين دو كتاب اخير به وي اندكي مورد ترديد است .طبع وي نيرومند ،سخنش استوار است ،واسلوبي نادر وخاص خود را دارد. زبان بيان او به زبان شاعران آخر دوره ساماني نزديك مي شود . ويژگي عمده ي شعر او اشتمال آن بر مواعظ و حكم بسيار است ، ونيز جنبه دعوت مذهبي او به اشعارش رنگ ديني آشكاري داده است ودر همان حال بيان او منطقي و همراه قياسات خطايي و عقلي هردو است ؛در بيان اوصاف طبيعت و فصول سال و شب وروز و درخشش ستارگان و نظاير آنها قدرت شاعرانه بسياري نشان داده است ودر يك كلمه ناصر خسرو غزل سراي نيست بلكه حكمت جوي است ،اولي را مايه فرومايگي و چاكري     مي داندودومي را سرمايه افتخار وبزرگواري:

فخر چه داري به غزلهاي نغز                               گـرچه ديـــوان پليد وغدارند

ديــو بــالـشـكرفــريشتگان                               ايستادن بــه حـرب كي يارند؟

زيــنهــارم نـهاد امـام زمان                               نـزد ايشان كـه اهــــل زنهارند

اهــل غــار پـيغمبرند همه                                هـركه با ((حجت))اندر اين غارند(ديوان ص182)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                 

 

 

 

 

 

پيشگفتار:

آنچه كه در مقدمه به آن پرداخته شد ودرباره تفكر ،دين وآثار او سخن به ميان آمد وشخصيت ناصر خسرو را بيان نمود ودر متن به جنبه از زندگي ايشان مي پردازيم وآن هم ديدگاه او با جهان هستي است كه ناصر خسرو در اين جهاني كه مي زيسته است چه مي انديشيده واز آن تا چه حد ومرزي براي استفاده انسان مجاز دانسته است؟ كه براي پاسخ به اين سوال لازم است شخصيت ناصر خسرو ،محقق بايد پيش از آغاز مطالع ديوان او،كسي را در نظر آورد كه چون به اصولي پاي بند است ،و زمانه و اهل زمانه ،آن اصول را برنمي تابند ،و او در كمال حقانيت و صلاحيت ناحق و عاري از صلاح مي شمارند ،دلش به درد آمده است وبه دليل آنكه از دنيا و مافيها جز زبان تيز و منطق و بيان روشن چيزي ندارد ، در برابر ناملايمات ،نا مردمي ها و حق كشي ها ،تيغ زبان بركشيده و با آن تيغ به همه مخالفان اصول خود مي تازد و تنها اهل يمگان كه رشته اطاعت المستنصر بالله فاطمي را به گردن داشته اند ،وبه دستور او ، ناصر را زنهارداده بودند موردلطف قرار گرفته اند ،به همين دليل ناصر خسرو به دنيا چنان مي تازد كه به عناوين مختلف و القاب گوناگون دنيا را اينگونه خطاب مي كند : جهان حيله گر ،جهان غدار ،غريب خوار،جهان جهان،ستمگر فلك ،خواهر آهرمن ،جفاپيشه،ديو دژآگه ،دام جهان،باز سيه پيشه،طارم بي قرار و... كه ديدگاه ناصر خسرو را نسبت به دنيا يان مي كند ،فلذا براي شناخت افكار و عقايد ناصر خسرو بايد زنگي وسرگذشت اورا مورد مطالع قرار داد،لذا آنچه كه در متن به آن پرداخته شده است به ديدگاه ناصرخسرو نسبت به دنيا پرداخته شده است كه ان شاء الله مورد قبول واقع گردد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دير بماندم در اين سراي كهن من                       تا كهنم كرد صحبت دي وبهمن

منطق واستدلال:

ديدگاههاي ناصر خسرو در باره دنيا واينكه هدف از خلقت آفرينش ،نحوه پيدايش وتركيب عالم وسازگاري آن با هم مباحثي را مطرح مي كند كه در نهايت همه را در اختيار انسان مي داند كه هرآنچه در اين دنيا هست به خاطر روح ونفس انسان به دلايل اختياري آفريده شده است وانسان آفريده شده است براي شكر گزاري وعبادت پروردگار خويش اومسافري بيش در اين رهگذر نيست وبر اين اعتقادمنطقي وعقلي خويش بوده است ومي داند كه آفريده را آفريدگاري است وداراي هدف ،از راه دليل ومنطق استدلال خودرا مبني بر اثبات وجود آفريدگار به نتيجه مي رساند آنچه كه در اشعار او به ذهن متبادر مي شود حكايت از آن دارد كه داراي اعتقاد محكم ،قاطع واستواربوده وبا دليل وسوال وجوابهاي مكرر گوشزد مي كند كه آنچه هست داراي صانعي است وبيهوده آفريده نشده است ؛همچنان كه در جواب فيثاغورث حكيم مي گويد:  (( چيزها را حقيقت نيست يا هست مر چيزها را.اگر چيزها را حقيقت نيست وقول ايشان را حقيقت است ،پس درست شد كه قول ايشان باطل است چون قول ايشان حقيقت آمد واگر قول ايشان خود حقيقت نيست پس مر چيزها را حقيقت است،وبه هردو روي قول سوفسطايي باطل است.)) با استدلال اين چنيني حق وحقيقت را از پرده بيرون مي كشد وآشكارا به اثبات مي رساند كه براين اقوال به صفات انساني پرداخته است ،وعده اي برشيوه هاي باطل به انكار حقيقت مي پردازند ،از سويي سخن ور است ،وبا سخنان شيوا ورسايش ،حقيقت را اثبات مي كند كه كدام سخن درست است ؟وسخن دروغ چگونه است واز اين راه، بحث منطقي سلب وايجاب را مطرح مي كند از راه سلب وايجاب بسيار زيبا وشيوا مسائل را مي شكافد ودر قالب مثالهاي روشن به طرح واقعي مساله مي پردازد وچنين است كه سخنان دروغ را از راست مشخص وبه اثبات حقيقت خداوند وعالم هستي مي پردازد كه خود در اين زمينه چنين گويد:  ((حد دروغ وراست شرح كرده آمد علت بسياري دروغ اندر سخن مردمان ،خداي تعالي مارابر راست گفتن بدارد.))1

همانگونه كه در اثبات وجود خداوندسخن مي گويد، به جنبه ديگر آفرينش وحيات باقي نيزتوجه ويژه اي داشته است ودر رابطه با معاد كه اعتقاد قلبي عجيبي به آن داشته است وبر سر همين آگاهي است كه گوشه عزلت اختيار مي كند، و مي گويد: ((بدانيد كه عالم به ذات خويش صورتي است بر هيولي2 پيدا شده وزايشهاي او از نبات و حيوان همه صورتهاست كه بر هيوليها پيدا همي آيد...ونخست هيولي بحاصل كرده است . آن وقت اين مصنوعات به چهار علت برده شود ،چو علت هيولاني ،علت فاعله ،وعلت آلتي وعلت تمامي دانيم كه اين عالم را همين علت هاست وعلت هيولانيش طبايع است كه صورتها همي پذيرد ... وچون مردم كه غايت زايشهاي عالم است اندر اين عالم وصورتها را اندر نفس خويش همي تواند آوردن ولطيف گردانيدن وباز مر آن لطيف را بر هيولاي كثيف بيرون آوردن و مر حكمتها را دانسته است ... دانيم كه مردم را بازگشت بدان كس

است كه مر حكمتها را برهيولي او تركيب كردست اندر آفرينش عالم.))3

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1-خوان الاخوان ، ص14           2- هيولي : ماده و ماهيت هرچيزي  واصل هر شيء است  3- خوان الاخوان

ودليل ديگري را بر معاد واثبات آن مي آورد اينكه در حيوان دو قوه وجود دارد يكي قوه شهواني و قوت غضبي كه اگر خوردن ، خوشحال شدن ،خوابيدن و... كه بازگشت حيوان را بدين عالم جسماني است و اين حيوان را خداوند براي منفعت مردم خلق كرد وانسان را كه داراي قوت عاقله است وناطقه براي گفتن ودانستن ،دليل بر آن است كه بازگشت او نه به عالم جسماني است بلكه به سراي نفس است : ((دليل ديگر برمعاد مردم آنست كه اندر حيوان دو قوت است : چون قوه شهواني و آن قوت آرزو كننده است و چون قوت غضبي و آن قوت خشم گيرنده است، ومراد اين هردو قوت برجسم بحاصل آيد چنانك گرسنه يا تشنه شود يا مجامعت آرزو كند آن وقت خشنود شود كه نان يا آب بخورد يا با جفتي قرار گيرد و چون ازكسي خشم آيدش آن وقت خشنود شود كه اورا بزند يا بكشد و اين همي دليل كند بر آنك بازگشت حيوان بدين عالم جسماني است و حيوان را ايزد تعالي از بهر منفعت مردم آفريده است چنانك گفت : ((والانعام خلقها لكم فيها دف ء ومنافع ومنها تاكلون1))ومردم را با اين قوتها كه حيوان راست قوت عاقله هست وناطقه كه مردم بدانستن چيزها و گفتن آنچ داند بجسمي حاصل نيست مر بحاصل كردن مراد اين دوقوت را .پس اين دليل است بر آنكه بازگشت او نه بعالم جسماني است، وچون مردم جسم است ونفس ودرست شد كه بازگشت مردم بدين سراي جسماني نيست بضرورت پيدا آمد كه بازگشت او بسراي نفس است .))2 پس با بيان اين مسائل در مي يابيم كه ناصر خسروبا دليل ،منطق وبرهان روشن دنيا وعقبي را با ادراكات خود،جهان هستي را از آن آفريدگاري دانا وتوانا ،حكيم وقادر مي دانسه است ،لذا براي كسب رضاي خدا و ذخيره نمودن خيري براي آخرت، بايد كارنيك وپسنديده انجام دهد وبه همين خاطر به رسول خدا (ص)واهل بيت او،ايمان ، احترام واعتقاد خاصي داشته باشد ودر اكثر قصايديش عاقبت بخير بودن را در گرو دوستي رسول خدا واهل بيتش مي داندكه دوستي پيامبر و اهل بيت اورا، راه رسيدن به بهشت مي داند و حتي كساني كه با رسول خدا وامام او دشمني كنند نماز وروزه وعبادات آنها ناچيز مي گردد ،وخشم پيامبر را خشم خداوند مي داند وبر اين عقيده است كه معاد براي بدست آوردن عمل خيري است كه در دنيا براي خود كاشته است حال به هرطريقي كه خداوند آن را معين كرده است نه بنده او و ناصر خسرو چنين مي گويد :  ((وهر كه فرمان رسول را دست باز داشت و بمراد خويش امام اختيار كرد اندر رسول عاصي شد وهركه اندر رسول عاصي شد و گم بوده گشت ... وهركس با گماشته ي خداي انباز گرفته باشد وسزاوار عقوبت جاودانگي است.))3

اسلام ردائي زرسول است و، امــامان             ازعترت او،حافظ اين شهره ردااند(ديوان ناصر خسرو)  

شجر حكمــــت ،پيغمبر مابود و برو             هريــك از عـترت اونيز درختي ببرند

پسران عـــلي  امروز  مـرو را بـــسزا            پسرانند چومر دخـــتر او را پــسرنـد

پسـران عـــلي آنها كه امامان حــقند            به جلالت به جهان در چو پدر مشتهرند...

سودمندند همه خلق جهان را چو شكر            جان من باد فداشان كه به طبع شكرند(ناصر خسرو)4

وهمانطور كه در ابتدا به آن اشاره شدهدف از خلقت انسان راعبادت وشكرگزاري مي داند كه از اين راه انسان خودرا به معبود خويش نزديك مي نمايد وچنين مي گويد:  ((شكر آفريدگار برمردم واجب

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- سوره نحل آيه 5                 2 –خوان الاخوان                 3- همان كتاب         4- ديوان ناصر خسرو ،تنظيم ،جهانگير خسرو

است واز ناسپاسي كردن دوربودن بر مردم لازم است. ))1ناصرخسرو با بيان اين مسائل پند واندرز  مي دهدتا نسبت به امور واقعي خويش آگاهي يابد كه انسان بيهوده ،رها وباطل آفريده نشده است، بلكه آفرينش او علاوه بر مزاياي اختياري بودن و حق انتخاب ،ميزان ظرفيت و سپاسي وناسپاسي بودن خلقت خود را نيز در معرض امتحان وابتلا قرار مي دهد و بنابر اين بايد انسان، شكر گزار خداوند باشد نعمتهاي فراواني در اختيار اونهاده است تا ضمن بهره مندي به تفكر در آنها بپردازد.

خرد:

يكي از شيوه هاي ناصرخسرو در اثبات مسائل، شيوه سوال برانگيزي وپاسخ ضمني به آن دادن است تا مخاطب با شك وشبه اي واقع گرايانه و نزديك به حقيقت، مواجه گردد،كه انسان به هنگام مطالعه آثارش به اين نكته مي رسد؛ به چه دليل سوال مي كند؟ واصلا چرا به شيوه ي سوال مسائل مورد نظر را مطرح مي كند؟ سوال خود را چگونه جواب مي دهد؟ لذابا طرح سوال مخاطب را متوجه مي كند كه اهل منطق وخرد است ونبايد كوركورانه تقليد كند و براي اين موضوع وطرح ايده هايش، بهترين نعمت را پيش مي كشد وآن عقل وخرد آدمي است ودر اكثر قصايد خود مباني فكري را برعقل وخرد ودانش وآگاهي مطرح مي كند كه، خرد است انسان را رستگار مي كند هم محسوسات وهم معقولات را در ذات عقل مي داند و : (( جوهرعقل را نگريستن ودانستن است))2 وچون خود جزء عقل چيزي نيست جز دانستن، وداننده خويش است وپس از آگاهي آنرا به فعل مي رساند عقل را بدينگونه بيان مي كند:  (( عقل كل نخست پديد آورده ي باري است وتمام است به فعل و قوت، ودليل برآنكه عقل نخست پديد آورده است آن است كه هرچيزي كه اندر پديد آوردن پيشتر بوده است بذات جاكول است بر آنچ سپس تر پديد آمده است.))3پس با تفكردرآثار ناصرخسرو،جايگاه عقل و خرد را تاحدي با اهميت در مي يابيم كه همچون پادشاهي برمملكتي حكومت كند ،كه به راستي عقل وخرد چنين وظيفه ي سنگيني دارد . عقل از عالم كل است و بر فايده خويش كه درستي ومصلحت در آن باشدمي پذيرد،زماني كه كاري را انجام مي دهيم به نتيجه آن فكر مي كنيم، كه چه نتيجه اي براي ما دارد ؟پس عقل هم اينگونه رفتار مي كند وناصر خسرو درباره عقل چنين مي گويد :  (( عقل كل خود تمام بود بقوت وفعل چون ذات او مر اورا دانسته شد واو جوهري باقي نوراني بود از وبرخاست جوهري كه اندر حد قوت بود بيرون آينده بود .))4واز طريق عقل است كه برپديده هاي جهان با تفكر ،تسلط مي يابيم، واز طريق عقل وخرد،به هستي و آفريدگار هستي وشگفتي هاي آن پي مي بريم، باخرد است كه آينده را مي بينيم قضاوتها ،تضادها ، مخالفتها ، وبسياري از مسائلي كه شايد در ذهن ما خطور نكند وياشايد بسيار ساده باشد كه از منظر ما بدور باشد اما خرد در حل وفصل آن اقدام مي كند آنجايي كه دهر با ناصر خسرو سرناسازگاري را بنا مي كند واز اينكه اين همه را در گردش وپيمانگيري و تغيير چهره ،چه بلاهايي كه بر سر فريفتگان و دلباختگان خود نمي آوري! وآيا كار تودرست است كه خون همگان را       مي ريزي وازفعل خود شاد ودر عين حال كه پيري اما همچون كودك نوپا به شدت در حال جنب وجوش و سرزنده اي ودر سير وگردش ودوران همه را باخود مي بري واز ريختن خون آنها هيچگاه

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- (2 و3و4 ) كتاب خوان الاخوان )

تشنگي ات برطرف نمي شود! آيا دوستي بايد يك طرفه باشد؟ آيا سزاوار است كه تودر تفريح باشي

و من دلسپرده، بايد هستي خودرا فدا كنم؟ و آنچه را كه دارم نابود وبه دل تاريك تو بسپارم آيا من نيز بايد با داشتن چراغ روشن خرد ،طعمه دام مرگ توشوم؟ واينجاست كه پاي خرد را به ميان    مي كشدو وظيفه آفرينش علوي خرد را گوشزد مي كند ودر گفتگوي خود با دنياي هزاره چهره در جاهاي مختلف آثارش خرد را بهترين نعمت الهي مي داند تا بتواند با دل تاريك هستي كه اورا اسير نموده وهيچ گونه ترحمي به حال اسير خود ندارد مقابله نمايد،و مي توان گفت كه دنياي ظاهري را در مقابل خرد قرار داده است چراكه در اكثر ابيات او مي توان اين موضوع را در نظر گرفت كه در قصايد او درحدود  400بار در مورد خرد حرف زده وبه پشتيباني خرد عليه دنيا شوريده است:

اي بخرد با جهان مكن دادو ستد                     كو بستاند زتو كلندبه سوزن...

خرد سپري است در برابر لشكر زمانه وتيغ تيز دهر

با لشكر زمانه وبا تيغ تيز دهر                         دين وخرد بس است سپاه وسپر مرا...

بي خرد وبي دين در اين دنيا خوش نيستند:

چــه كني دنــيا بي دين وخرد زيرا               خــــوش نباشـد نان بي زيره وآويشن

بــا چشم خــرد بــه جـــهان بنگر:

بركـــــن زخــواب غـفلت پـورا سر               وانـــــدر جـــهان به چشم خرد بنگر

خردمند به دنبال جهان سفله نمي تازد ، چرا كه مي داند اين كار مانند رفتن تشنه به دنبال سراب است:

اي خردمند چه تازي سپس سفله جهان؟            همچو تشنه سپس خشك وفريبنده سراب...

اي خردمند پس گمان مي كني كه اين آسياي دوان كي مي آسايد؟

اي خـــردمند ،پس گمان تــوچيست؟                كــاين دوان آسيــا كـــي مي آسايد ؟1

وبسياري ابيات ديگر كه اهميت خرد را از نظر ناصر خسرو در اين دنياي هزار افسون را بيان       مي كند وچنين برمي آيد كه جهان ديوي است ،كه خردمند مي داند، زهر قاتل را با نوش مكر در مي آميزد، واين خردمند است كه مي تواند از پس اين دنياي غدار آتشين دهان، برآيد و آن كس توان مقابله ومبارزه با ديو نفس، با جهان جذاب خوش سيماي دلربا ،برمي آيد كه خردمند باشد،از راه خردو استدلالهاي منطقي و مقايسه ي تضادها و تركيبها بر اثبات ادعاي هدفدار بودن اين جهان بكار مي برد،شاخه گل زرد شاداب وجذاب،گذر روزگار ودلتنگ از سرما وخزان ،خميده ونالان       مي شود، گل وسبزه تبديل به يخ مي شوند وخورشيد پشت ابر وماه به پادشاهي خود مي پردازد واينگونه روزگار به عمر خود مي افزايد ،حال چه كسي از اين تله زيباي خوش قد وقامت ،آبگون فيروزه اي رهايي مي يابد ؟مسلما آنكس كه خرد را رهبر خود قرار دهد ،چراكه اين جهان مكار است و اگر اورا بخواني از تو مي گريزد وپس اينگونه برخورد نبايد كرد ،نبايد فريب خورد، او مي رمد تونيز بايد رهايش كني ،تجربيات وعبرتهاي نهفته در سينه پركينه دنيا شاهد ومدعاي خود اوست،

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ1- ديوان ناصر خسرو

تنها وجودي كه اتهامش درخود نهفته دارد، يكي راكه جايش درچاه است، برتخت مي نشاند ، عزيزان را به ظاهر خوار مي كند ،اين پيرزن عشوه گر عشوه فروش واقعا عروسي است كه در عقد هزاران داماد است :

ويــــن دهر دونده به يكي مركب ماند                    كــز كــار نـياسايد هرچند دوانيش

گيتيست يكي بنده بد خوست مخوانش                    زيــرا زتو بدخو بگريزدچو بخوانيش

بــي حاصل ومكار جهاني است پراز غدر                   بايد كــه چو مكار بخواندت بدانيش

جـز حنظل وزهرت نچشاند چو بخواندت                   هرچند كه تو روز شبان نوش چشانيش...1

عقل و نفس:

ناصر خسرو معتقد است جهت هدايت و انتخاب نمودن وتشخيص، نياز به راهنمايي است ، عقل را نخستين پيامبر آفريدگار بر مردم مي داند كه خداوند در آفرينش او نهاده است ،كه به عقل غريزي شهرت داردودر برابر نفس شهواني بدفرماي، كه مردم را به كارهايي فرا مي خواند كه با جسم در ارتباط باشد واز پسند عقل بدور باشد ،به فرموده حضرت يوسف (ع) مي فرمايد:  ((نفس فرماينده است به بدي مگر آنكه برو رحمت كرد پروردگار من ،چه پروردگار من پوشاننده ي مهربانست.))2كه نفس از انجام بدفرماي لذاتي از قبيل شهوت حيواني وبي فرماي را دنبال مي كند بي فرماني،بي سالاري وفرار ازواجبات ،آسوده شدن ،جفا نمودن وبه طور كلي پادشاهي بر جسم را خواستار است كه به نحوي انسان را در مهلكه ونابودي قرار مي دهدو ناصر خسرو با بيان اين دو مساله ي عقل ونفس كه عقل دنياي عقبي را، ونفس دنياي فني را آباد مي كند بر اهميت شناخت اين دو تاكيد دارد.ناصر خسرو با ابزارعقل و خرد به نبرد با دنياي فاني برمي آيد و اثبات مي كند كه اين دنيا به كسي وفا نكرده است وبا خرد به تضادهاي بين اجزاء اين دنيا مي پردازد .

هستي:

ناصر خسرو اساس عالم را تشريح نموده كه هستي و چگونگي پيدايش وتركيبش را براي ما مشخص مي كند ،هستي را بر نيستي پايدار مي داند كه هر چيزي ضد آن ويا مخالف آن هم هست هرچيزي را كه ابتدايي داشته باشد داراي انتهايي است و چنين بيان مي دارد كه: (( هست همه بردوگونه است يا لطيف است يا كثيف ، مر هردو را كرانه است ، از بهر آنك بنخست قسمت لطيف بر كرانه ي كثيف است و كثيف بر كرانه ي لطيف است بحكم مخالفت كه اندر ميان ايشان است... چنانك گرمي مخالف سردي است وچاره نيست كه گرمي از سردي جداست چه اگر جدا نبودي مخالف سردي نبودي ، وچون گرمي ،سردي را مخالف است و از او جداست بضرورت آخر حد گرمي باول حد سردي باشد ،همچنان كه هميشه آخر كناره روشنايي آفتاب باول كناره ي سايه باشد .پس ببايد دانستن كه لطافت بر كناره كثافت است و بكثافت محدود است .))2

محسوس بود هرچه در اين پنج حس آيد               محسوس مراين را دان ،معقول جز آن را

ايــن پــنج در عــلم ازان بـرتـو گشادند               تــا بــاز شنــاسي هـنر وعيب جهان را

اجـــسام ز اجــرام و لــطافـت زكـئافت               تدوير زمين را وتداوير زمان را...(ق12ص77)3

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- ديوان ناصر خسرو                        2- خوان الاخوان                  3- ديوان ناصر خسرو

بر اساس توضيحاتي كه ناصر خسرو داده  و هستي را به دوبخش لطيف و كثيف تقسيم كرده است، نشان مي دهد كه جهان از ديدگاه او هرچند لطافت و زيبايي جذابي دارد اما بر كرانه كثافت قرار گرفته است و آنچه كه انسان به آن دلبسته مي شود چيزي جز كثافات نيست و به معناي كلي تر داراي ارزش نيست كه انسان براي آن ارزش قائل باشد .وبه بيان ديگر اين عالم كثيف است كه لطيف رادر خود زنداني كرده است ونهايت دارد و نهايت آن به اين دليل است كه اجزاء آن را نهايت است، وقتي اجزاء تشكيل دهنده ي آن داراي نهايت هستند پس كل هم داراي نهايت است وزمين را هم جزء اين عالم وداراي نهايت وبه هواپيوسته است ،پس نهايت اوست وجزء هاي عالم چون نهايت دارد پس كل عالم را نهايتي است؛ ومنظور كلي از طرح مساله لطافت ،همان روح ،نفس وعقل است كه در برابر كثافت،كه همان عناصر سازنده واجزاء تشكيل دهنده اين عالم است كه با چشم ظاهري قابل رويت وتجزيه وتحليل است وبر نهايت لطافت قرار دارد.

ناصر خسرو در گفتگويي با مردي به نام ابو منصورمحمدبن دوست ،كه از هر علمي باخبر بوه است چنين خبر مي دهد:  ((چه گويي ،بيرون افلاك و انجم چيست؟گفتم :نام چيز، برآن افتد كه داخل اين افلاك است وبر ديگر نه ،گفت :چه گويي بيرون اين، از اين گنبدها معني هست يا نه؟گفتم: چاره نيست كه عالم محدود هست وحد او فلك الافلاك ، وحد، آن را گويند كه از جز او جدا باشد ،و چون اين حال دانسته شد واجب كند كه بيرون افلاك نه چون اندرون باشد .گفت: پس آن معني را كه عقل اثبات مي كند نهايت است از آن جانب يانه ؟ اگر نهايتش هست تا كجاست ؟ اگر نهايتش نيست  نامتناهي چگونه فناپذيرد ؟ واز اين شيوه سخني چند مي رفت و گفت: بسيار تحير در اين خورده ام .گفتم : كه، نخورده است ؟ ))1

چو نه گنبد همي گويي ببرهان وقياس آخر         چه گويي چيست ازبيرون اين نه گنبد خضراء؟

اگر بيرون خلاء گويي خطا باشد كه نتواند            بدودرصورت جسمي بدين سان گشته اند روا

وگر گويي ملاء باشد روا نبود كه جسمي را            نـــهايت نبـــود وغــايت بسان جوهر اعـلي

چه مي دارد بدين گونه معلق گوي خاكي را          ميــان آتــش و آب وهــواء وتــندرونكـيا؟2

واين قصيده غرا بدين مطلع:

خداوندي كه در وحدت قديم است از همه اشياء        نه اندر وحدتش كثرت نه محدث را اوانها

ناصر خسرو با دلايل خردپسند ومنطقي پاسخهايي در مقابل پرسش اذهان مي دهد كه از يك طرف به شناخت جهان بيانجامد واز طرفي پوچي آن را براي ما متصور نمايد كه جهان چون شيشه اي بلورين داراي نقش ونماست، واين نقش ها هر لحظه به رنگي در مي آيندوبا در نظر گرفتن نهايت اشياء عالم واينكه هرچه هست داراي نهايت است ونبود ويا نيستي نهايتي ندارد، چرا كه چنين چيزي را ما نمي شناسيم ؛تا اينجا عالم وحدود آن براي ما مشخص نمود و از طرفي عقل وخرد را تعريف و آشنا نمود، حال به اين مطلب مي پردازيم كه عقل در برابر اين اجزاء محدود عالم كل داراي محدوده، چگونه عمل مي كند؟

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- خوان الاخوان                          2- ديوان ناصر خسرو

با طرح مجدد مساله هستي ،لطيف وكثيف ،كه ناصر خسرو آفريده ي مبدع حق تعالي را برسه قسم   مي داند: يكي آنكه فوق زمان است چون عالم الهي وعقلاني ونفساني كه از روزگار برتر است واورا زوال نيست ،دوم با زمان است، چون عالم جرماني و نوراني كه روزگار اورا پيشي وپسي نيست.

سوم تحت زمان است و آن عالم جسماني است و آنچه را كه زير فرمان است از موجودات هم كاين است وهم فاسد شونده است ونيست شونده ،چرا كه در جايگاه بود ونابود است و آنچه را كه از موجودات كائن است وفاسد نيست آن شامل ستارگان وافلاك مي داندكه اصل آنها فساد وتغيير نمي پذيرد وطبايع ومواليد تغيير پذيرند به علت آنكه از عالم قوت پذيرنده است وبه دين عالم رساننده است، نه برتر از زمانند ونه از زير زمان، بلكه با زمان برابرند، ونه از عالم عقلاني اند و نه  كائن هستند ونه فاسد، و آنچه ديرتر از روزگار است از موجودات، نه كائن است ونه فاسد، وآن عالم عقل است كه گوهر محض است و كه درآن كون وفساد نيست و عقل بغايت كمال و هستي است به دو دليل كه گفتيم نه از چيزي بوجودآمده است، تا كمتر از چيزي باشد، و ديگر اينكه خداوند آن را بدون ميانجي خلق كرده است وحقايق هستي به عقل و انديشه برمي گردد كه حكما گفته اند:  ((اول الفكر آخرالعمل واول العمل آخرالفكره ))وناصر خسرو در اين زمينه مي گويد:  ((نزديك حكماء شرعي چنانست كه خود عالم هيولاني از سه حال بود :نخست از حكمت مبدع حق است كز آن صورتهاي مجرد وگوهرهاي عالي پديد آمدوآن فعل مبدع حق است برآن صورتهاي مجردكه فعل ايشان طبيعت كلي است ودوم وجود عالم باز بسته است بتمام شدن نفس ورسيدن به درجه عقل و سوم از وجود عالم باز بسته است به وجود خداوند قيامت... كه نفس تمامي خويش طلب كرد واز آن طلب جنبشي وهمي پديد آمد ... واز اثر آن جنبش گوهري سفلي پديد آمد،... از او حرارت پديد آمد و چون حرارت بغايت رسيد غايت او برودت آمد ،وچون برودت – اعني سردي- بغايت رسيد از و تري پديد آمد –همه جداجدا- وچون تري بغايت رسيد ازو خشكي پديد آمد ....))1

ودر جاي ديگر بيان مي دارد كه :  (( پس نفس كلي بافاضت عقل ،گويي از وجود باري از پس هيولاي، نخست آن چهار طبع مفرد را كه انديشه كلي صورت شد، بهشت قسمت كرد وهريكي از آن دورا به دونيمه كرد ،گرمي را به دو بخش كرد كه يك بخش از و بخشكي پيوست وز وگوهر آتش آمد وديگر بخش ازو بتري پيوست وزو گوهر هوا آمد ومرتري مفرد را بدو بخش كرد : يك بخش ازوبخشكي پيوست وزو گوهر خاك آمد وديگر بخش ازوبتري پيوست وزو گوهر آب آمد ... و گفتند حكماء كزين چهار طبع دو كاركنانند ودو كارپذيرانند و آن دو كاركن گرمي وسردي اند و آن دو كار پذير تري وخشكي اند ، آن دو كاركن يكي كاركن مهتر است و ديگري كار كن كهتر است ، وزين دوكارپذير يكي كارپذير مهين است و يكي كارپذير كهين است اما كار كن مهين گرمي است وكاركن كهين سردي است و كارپذير مهين خشكي وكارپذير كهين تري است و گرمي كاركن سبكي است و سردي كاركن گراني است و خشكي كارپذير زوديست و تري كارپذير ديريست پس گوهر آتش مركب است از كاركن مهين كه گرمي است و از كارپذير مهين كه خشكي است وز دوفصل ايشان يكي سبكي و ديگري زودي اثر دارد بدين سبب از ديگران لطيف تر وشريف تر و

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- خوان الاخوان

عالي تر آمد وكناره عالم گرفت و گوهر هوا مركب است از كاركن مهين كه گرمي است و كارپذير كهين كه تريست از اين سبب يك سرش بكاركهين پيوسته است كه آتش است و ديگر سرش به كار پذير كهين پيوسته است كه آبست و خود اندرين دو ميانه بايستاد و گوهر آب مركب است از كار كن كهين كه سرديست وزكارپذير كهين كه تريست وز فعل ايشان كه تري وگراني است اثردارد و گوهر زمين مركب است از كاركن كهين كه سردي است وز كارپذير مهين كه خشكي است واز فعل ايشان كه گراني است وزوديست اثردارد ...وبجمله اين كاركنان وكارپذيران بهم گوشگي وخوشاوندي يكديگر پيوسته اند، چون گرمي آتش با گرمي هوا وتري هوا با تري آب وسردي آب با سردي زمين وبآخر درجتي خشكي زمين بماندچنانك باول درجتي خشگيء آتش مانده بود ،پس خشگي زمين را خشگيء آتش پيوست ))1و ناصر خسرو با بيان زيبا ،تركيب آفرينش را روشن مطرح نموده و معتقد است كه در عالم هرآنچه كه پديد مي آيد از اين طبايع چهارگانه است كه از اضداد وزايش هاي آن خوراك مردم(گندم) وپس از آن ماده اي ديگر (حيوان) شكل گرفت وچون به مردم رسيد نور ظاهر شد وهمه آنها را با دو صفت عقل و نفس ولطافت وكثافت همراه مي داندو از مراتب هفتگانه عقل ،نفس، انبعاثي(فلك الافلاك)، طبايع چهارگانه (آب وآتش وخاك وباد ) آنچه كه از طبايع بدست مي آيد،مواليد (زايش بين نر وماده)، وصنعتهايي كه بدست مردم ساخته مي شود،  بر مي شمرد و طبايع را داراي لوازم حقيقي مي داند، از جمله اينكه: آتش را نهايت طبايع، و عقل را فرود او، نفس است و آنچه را كه در عالم هستي مشاهده مي كنيم ، در چهار دسته بزرگ طبيعت همگي را هدفمند مي داند و آنها را وابسته به عقل ونفس مي خواند همچنان كه در گذشته اشاره شد، عقل رهبر راستين وهدايتگراست و نفس را گمراه كننده وسركش، و حركات و افعال فلك را از آغاز تا به انجام آن محتاج نمي داند چرا كه نهاد آنها حكمت است وهر آنچه را كه در فلك الافلاك است بر مراد نفس مي داند و هيچ نيرويي رادر عالم هستي باطل شدني به حساب نمي آورد كه بر مبناي باطل در حركت و جريان باشد و چيزي غير از اينها را اگر اتفاق افتاده باشد برخلاف مراد نفس كلي است . نفس بر اين است، اگر كسي حادثه هاي بزرگ از قبيل سيل وزلزله كه موجب از بين رفتن موجودات مي شود،و به نفس كلي برمي گردد و هدف آفرينش را برپايه حيواني بودن، بداند كه مي خورند و مي خوابند، اما بايد دانست كه نفس كلي در اختيار زمان نيست و اختياري كه متعلق به زمان نباشد مي توان در آن نقصان آورد واز اين راه بايد عالم را وسيله اي براي كسب فايده هاي عقلي قرار داد وگرنه دچار زيان خواهد شد .

ناصر خسرو در باب اعتقاد به خدا واينكه خداوند درهمه جا ودر همه زمان هست چنين مي گويد:  (( گروهي ازمردمان گويند كه ايزد تعالي به هر مكاني هست و هيچ جاي از اوخالي نيست ومر هيچ جاي از او پوشيده نيست ، وچنان همي دانندكه اين توحيد است ونفي صفات ناستوده است از خداي و ما گوئيم كه آنچه به هر مكاني هست وهيج جاي از وخالي نيست و هيچ جاي ازو پوشيده نيست آن طبيعت است. ))

 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 1- خوان الاخوان                         2- همان كتاب

پس آنچه كه در طبيعت است از جنبش وسكون از دگرگوني گرما و سرما ،تاريكي و روشنايي وتنگي وفراخي و جز آن و گشتن احوال روزگار از نيروي گرداننده آفريدگار است ودر حقيقت آنچه راكه ما طبيعت مي ناميم حدي است از حدود عقل كه از خلقتهاي شريف آفريده ي ايزد تعالي است ،او به هرمكاني هست و خداوند تبارك وتعالي بزرگتر از آن است كه عقل ما حكم كند.

تفسير لفظ ((الله )):

در اين باره ناصر خسرو در كتاب خوان الاخوان خود چنين مي آورد: ((بدانيد كه چهار حرف كه اندرين نام بزرگ است دليل است بر چهار اصل روحاني و جسماني كه پايداريء همه آفريدگان از روحاني وجسماني بدان است از فرشتگان نزديك گردانيده و بندگان نيك و هر حرفي از اين حرفها معدن است مر خيرات دوجهاني را ،چون((الف))كزو برابر عقل است كه او معدن تاييد است و     ((لام ))كزو برابر نفس كل است كه معدن تركيب است و چون ((لام )) ديگر كزو برابر ناطق آيد كه معدن تاليف است و چون((هاء))كزو برابر بيان است از اساس كه معدن تاويل است، برابر است با چهار معدن جسمانيء طبيعي كز طبيعت كل پديد آمدست و قوام جهانيان بدان است،چون آتش كه معدن گرمي است وچيزها را لطيف گرداندو هوا معدن بيرون آوردن وتركيب كردن چيزهاست و آب معدن گرد كردن وسرشتن است و زمين معدن نگاه داشتن و بسيار گردانيدن است وبزرگ كردن،واگر خردمندبنگرد اندر آفرينش طبايع و چگونگيء نهاد اين چهار ركن عالم مر نام ((الله))اندرو بآفرينش نبشته بيند،چنانك بيند مر آتش را كه سوي بالا همي كشد بي هيچ كژي و تاني چون الف ((الله))و لام اول را برابر هوا بيند ،از بهر آنك هوارا دوكناره است يك كناره اش به آتش و ديگري كناره اش بآب است و همچنين لام ديگر را بيند كه چون آبست ميان دو اندازه از درازي و پهني وهارا بيند كه گرد است برابر زمين و آرام جاي جانوران بر زمين است كه او از نام الله بمنزلت هاء است ...حدود روحاني و جسماني و شرح حروف الله بسيار است...))1.افلاك به انواع چرخش ها ، در حال حركت است وداراي محدوديت ؛و مردم از اين حركات و گردش طبيعت به نيروي عقلي خود فائده ها مي رسانند، وعاقل و خردمند مي داند كه در عالم هر آنچه را كه خداوند خلق كرده است براي نفس جزئي است واين جزء از جزء كل است و فايده آن به كل برمي گردد، چشم را براي جلوگيري از ضرر وزيان، وگوش شنوا براي دريافت فايده از فلك است و همچنين تمامي اعضاي ديگر بدن ، پس در آن نظم وترتيبي است كه همه آفريده ي آفريدگار است وانسان مي داند كه اين جسد روزي فنا خواهد شد چرا كه جسد از طبايع چهارگانه مختلف تركيب و پرورده شده است و اين عامل چون متضاد هم هستند به ناچار هركدام از طبايع خواستار بازگشت به اصل خويشند .

عـقل چــه آورد زگــردون پيام؟                   خاصه سوي خاص، نهاني زعام

گفت: چو خودنيست فلك را قرار                    نيـست درو نـيز شمـارا مــقام

وام جــهان است تــورا عـمر تو                    وام جـهان بـر تــو نــماند دوام 2

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ا- خوان الاخوان                    2- ديوان ناصر خسرو

 

بازگشت هستي به اصل خويش:

 

واماناصر خسرو درباب فناء جسد، مطلبي با اين تفسير،بيان مي دارد : (( ونيز گوئيم كه فناء جسد آن است كه هر طبيعتي از او باز شود باصل خويش ، وما مرآن از شدن ايشان را باصلهاي ايشان فناء جسد گفتيم وباز شدن هريكي باصل خويش همي گواهي دهد كه نفس نيز باصل خويش باز شود چون جسد نادان باصلهاي نادان باز گشت وهرچيزي كه باصل خويش باز گردد قوي تر شود نه ضعيفتر پس درست شد كه نفس بغايت قوت خويش آن وقت رسد كز جسد جدا شود. ))1

پس از جهتي ديگر اگر درنظر گيريم آنچه را كه ناصر خسرو به آن اشاره مي كند، آنكه، همه ظواهر دنيا واجزايش، نشان از باطني دارد و بر باطن واصل خود گواه است دنيا دليل بر آخرت ، جسد ظاهري دليل بر روح ونفس باطني، وهركدام به نوعي به اصل خودباز خواهند گشت وبه گونه اي زنجير وار همه را به هم مرتبط مي داند كه زمان، علت است براي تمام شدن چيزهاي طبيعي ،تعيين كننده است و طبايع جنبنده است به گردش افلاك و حركت افلاك به نفس كلي و اين نفس كلي را آرام وقرار نيست، مگر به مرتبه اي والاتر، پس از تمام شدنش ،كه به مرتبت عقلي نائل گردد و عالم كه در آن عالم جسماني در بر مي گيرد يا نوراني است چون افلاك و كواكب يا پستي ،سفلي است همچون طبايع و همچنان كه توضيح داده شد نور فايده دهنده است و طبايع فايده پذير كه در اين عالم آنچه را كه نفس و عقل تشكيل مي دهند به اصل خويش رجوع خواهند كرد و آنچه را كه بر بسياري عالم و طبيعت ونفس وعقل دلالت دارد بازگشت او به وحدت است به همين خاطر كل عالم را از آن خداوند مي دانيم.

گروهي از حكماء مكان يا هستي را قديم گفته اند و اينكه مكان بي نهايت است واين بي نهايت دليل بر قدرت خداوند است و چون خداوند هميشه قادر است به همين علت قدرت او قديم است ولي گروهي ديگر بيان كرده اند كه چون حال هستي گردنده است پس قديم نيست بلكه حادث است و به قول ناصر خسرو كه مي گويد:  ((دليل بر آنكه حال مكان گردنده است آن است كه او گاهي از شخص كثيف تاريك تر است و گاهي از شخص لطيف روشن تر است ...وما مي گوئيم آنچه حال و گردنده باشد قديم نباشد.))2

ودليل ديگر آنكه هستي را حادث مي دانند اينكه دائما درحال تغيير و صورت پذيري است و چون تغيير مي پذيرد پس داراي آغازي است و اجسام عالم از آتش و هوا ،آب وخاك ، كه با يكديگر در حال آميختن هستند و هركدام به نوعي فعل پذير هستند واز طرفي تركيب مواليد هم داخل در زمان ومكان است ودرگذر احوال، پس هم زمان مي گويند و از تركيب عناصر چهارگانه كه قبلا توضيح داده شد. تركيب بردوگونه ي آشكار است مانند انگشتر از نقره ونگين ويا آهن با جزئي دگر وديگر نوع تركيب، پوشيده است مانند زمين و آب، ويا در جوهر هركدام از طبايع حركت ارادي است كه در آن به جبر وقسر3 عنوان مي شود مركب شده باشند و مركب او،حركت ارادي كه در اجسام به خواست خداوند انجام گرفته و تركيب يافته، برهاني روشن است و اين تركيب هاي جزئي

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- خوان الاخوان                       2-  زادالمسافر                       3- به معني كسي را به ستم بركاري داشتن ، يا جبرا كسي زا به كاري وادار كردن.(فرهنگ معين)

است كه هركدام از آنها ظاهر است و از اين اجسام چهارگانه به سوي مركز عالم در حركت هستند و بدون آنكه در مركز فضايي وجود داشته باشد برروي هم افتاده و مقهور مانده اند و از رسيدن به آنجايي كه در آن به ذات خويش هيچ عظمتي نيست و فراخي و آثار قهر كه در اجسام ديده مي شود دليل بر تركيب است و آنچه در مركز عالم است جسمي است سخت كه آن را خاك گويندوتركيب نبات وحيوان از او بوجود آمده وهستي يافته است . به دليل اينكه اجزاي خاك خيلي دير از هم پاشيده مي شود و آب به زمين تكيه كرده ،وبا آن آميخته مي شود وخاك را نرم ويا چيزي به آن اضافه ويا شكافته وبه حركت در مي آورد وحيوان هم بتواند بر روي اين خاك سخت راه برود واز طرف ديگر هوا بر اين دو در حالت برتري قرار دارد كه از نبات وحيوان به حركت وا مي دارد وبرتر از هوا آتش است و آتش گياهان را به سوي خود جذب مي كند تا شعله هايش را بيشتر كند و از طرفي نبات سر بر مي كشد تابه غذايي برسد واز نور آفتاب بي نصيب نماند واين دو به گونه اي با هم در رقابت هستند وهمه اينها از آن حكمت خداوندي است كه اگر به اين تركيب وترتيب نبود چه اتفاقي مي افتاد ؟اگر به جاي هوا كه بر تر است خاك قرار مي داشت چه پيش    مي آمد؟ به قول ناصر خسرو : (( هيچ چيز حاصل نيامدي ونبات و حيوان چيزي وجود نيافتي. ))1

گونه ديگر تقسيم عالم كه به دو گونه تركيب يافته است، يكي از مركبات كلي است مانند افلاك وكواكب وامهات وديگر اينكه از اولي جزئي تر است وآن تركيب مواليد است چون نبات و حيوان واينها به زمان بستگي دارند، يعني تغيير صورت واز كشتن ودرودن ونطفه هاي حيوانات بدست    مي آيند كه هركدام ابتدايي داشته اند واز عالم كلي تري بدست آمده اند وناصر خسرو با مطرح نمودن اين تركيبات و عناصر و طبايع وفلك الافلاك و... وجود قديم بودن خداوند را اثبات مي كند و اينكه جهان وآنچه در آن است حادث است : ((پس پيدا آمد كه مر اين عالم {را}مركب نه از چيزي تركيب كرده است كه آن چيز پيش از اين صورت به صورتي ديگر حاصل بود و پيدا آمد كه تجزيت جسم به جزء هاي نامتجزي نه بدان است {تركيب} از آن يافته است بل {ك} مر جسم را صانع چنين پديد آورده است از بهر انكه تا هر صورتي كه خواهد از اين صورت بتواند ساختن {خرد وبزرگ}... اين تركيبها به زمان باشند... و پديد آمدن اين جواهر بر اين صورت بوده است به فرمان نه به فعل ، چنانكه خداي تعالي همي گويد :(( انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون))2يس 82   

واز مصنوعات عالم فلك، به صانع نزديكتر است و خاك از صانع دورتر، وپيامبران (عليهم السلام) گفته اند كه خداي بر آسمان است ودر اين باره ناصر خسرو معتقد است كه: ((و ز حكيم عاقل هم چنين واجب آيد گفتن وچنين شايست اشارت كردن مر عامه را سوي خداي تعالي، هرچند كه او –جلت قدرته-آفريدگار جواهر لطيف است و لطايف از مكان بي نيازند از بهر آنكه صنع به خداي تعالي منسوب است وتاثيرات اندر متاثرات بر مركز عالم ز حواشي عالم پيوسته شده است. وحكماي دين حق مر فلك الاعظم را كرسي خداي گفتند بدانچه آثار الهي از آنجا به مركز عالم آينده است، با آنكه جملگي جسم فعل پذير است.))3

 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1-زادالمسافر                            2 – همان كتاب  ص 114                 3- همان كتاب ص118    

 

و ناصر خسرو معتقد است كه در ميان كليه صناعات عالم عدالت برقرار است و چنان كه در قبل به آن اشاره شد هركدام از اجسام در مرتبه خود فعال و هركدام به اندازه خود فعل پذير هستند تا آفريدگار آفرينش هست ،هستي فساد ناپذير است چرا كه همگي در حال فعل پذير ودگرگوني است و اگر چنين اتفاقي نيفتد يعني كه بر عدم خود صدق گذاشته است، چرا كه حركت وسكون در مقابل هم قرار دارند پس تا خداي هست آفرينش وهستي برقرار است و بيان اين مسائل از نظر ناصر خسرو اين است كه هيچ چيزي جاي خودرا خالي نمي كند مگر انكه جاي او پر شود وهمچنين چيزي بوجود نمي آيد مگر آنكه در ميان آنها مخالفت وجود داشته باشد همچون سياهي وسفيدي وگرما وسرما وبين اين اضداد طبيعت الفتي برقرار است و آنگونه كه در توضيحات قبل آمده است در مساله قسر به آن پرداخيم چنانكه گفتيم گرمي باخشكي در جوهر آتش باهم ائتلاف دارند ودرستي اين ادعا ،آن است كه مي گوييم گرمي با سردي ضد است واگر خشكي بايكي از اين دو ضد باشد، باديگري ائتلاف تشكيل خواهد داد و با بيان اين مساله مي خواهيم جسم را از نظر ناصر خسرو تشريح نماييم كه به عقيده ناصر خسرو جسم با جمع اضداد كه مي خواهند آنگونه كه هستند تغيير يابند وبرتري بجويند ويا بدون تغيير باقي بمانند و با اين الفت بين اضداد زيبايي وارزش پيدا كرده وظاهر و حركتي داشته باشد، كه در قبل نبوده است ودر اينجا تركيب ويا تاليف بين جسم ونفس است ؛ كه بهرمند شوند از آنكه هستند واين تركيب كه يك جزء از كل جسم است ويك جزء از كل نفس، تا از دو جزو اين دو عالم كه يكي فاعل است وديگري منفعل حد وسطي را پديد بياورد كه هردو با هم متحد شوند و نفس كه از عالم علوي است براين عالم احاطه دارد وجسد از عالم سفلي است محاط است وهردو همديگر را ياري وپشتيباني مي كنند به گفته ناصر خسرو:  ((از نفس قوت وياري يابنده است و آن كل نيز مر اين جزو را مظاهرت كننده است ))1 واين دو كه يكي نفس است وديگري جسم، چيزي موجود نيست ونفس نه جسم است ونه از اين عالم بيرون است ، نه مكاني است ونه جسمي، چيزي جز نفس نيست ونفس مردم، چيزي جز دل نيست ،كه در ميان اين تركيب قرار دارد وجسم هم از عناصر اربعه، آب ،باد، آتش وخاك سرچشمه دارد ومتضاد درهم و مخالف هم در آمده اند ونفس در جسم محاصره شده، و در ذات خود زنده است وچون بذات خود زنده است بايد به جايگاهي كه سزاوار است و عزتي كه لازم است برسد و هدف از گرد آمدن اين دو باهم، آن است كه تا نفس را به لذتي برساند كه سزاوار آن است واين لذت نفس از دو جهت است، كه يكي حسي است كه نفس  از آن به جسم مي رسد، وديگري عقلي است كه به مرحله علمي        مي رسد وبا آن به لذت ابدي دست يابد، و از اين لذت حسي فاني انسان پي به لذت نفساني باقي ونويدي است از جانب آفريدگار خويش، واين لذت حسي چاشني لذت باقي است واز طرفي در خصوص نعمتهاي باقي آخرتي كه از راه نفس كسب مي گردد به مشابه ميوه است كه بر درخت در آخر بدست مي آيد كه مراحل پديد آمدن از رشد درخت وبرگ وساقه وگل تا به مرحله ميوه      مي رسد ويا مثال ديگر شير مادر براي كودك، ومادر انسان كه عالم است ونعمتهاي آن چاشني او براي رشد نفس است و انسان يا جسد از نعمتهاي فاني به طمع وآرزو استفاده مي كند نه به اجبار و

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- زاد المسافر

آنچه كه بين جسم ونفس مي گذرد، از سر مخالفت است نه ضد، يعني تضادي نيست و آنچه كه نفس براي جسم به كارمي گيرد، جسم به كار مي بندد و نفس از جانب خداوند بر جسم مكلف به پيوستن شده است و هيچ  اختياري ندارد و همگي براين امر واقف هستيم بازگشت دو بعد مردم، از جسم ونفس، هركدام به اصل خويش باز مي گردند، ناصر خسرو در اين باره گويد :  ((و چو حال اين است وغرض صانع عالم از اين صنع آن است تا مر نفس مردم را به لذات جاويدي رساند و روا نيست كه غرض او از اين صنع حاصل نشود ، واجب آيد كه چو نفس مردم بر عدل ايستد ومر شريعت را كه آن تكليف حق است كار بندد برموجب عقل وبصيرت ناچار به لذات الهي رسد.))1

آنچه تاكنون درباره آفرينش وهستي ونحوه تكامل هستي و عوامل و وابسته هاي آن بيان نمود و همگي آن را نعمت هايي براي جسم وراحتي نفس است واز اين طريق است كه نفس به رهايي و آزادي برسد آزادي ورهايي كه انسان در آن دنيا ، در دنيايي باقي ،ابدي وجاوداني گردد، ناصر خسرو از اين دنياي ظاهري گريزان وآن را پست وهيچ مي شمارد ووسيله اي براي رسيدن به حقيقت وواقعيت مي داند واز اين كه مردم به لهو ولعب وسر گرمي هاي گناه آلود وبي فايده،مشغول     گشته اند، ابراز تاسف مي كند و ازاينكه دل به عشوه وعشرت و خوشگذراني اين دنيا سپرده اند انتقاد و نفس خود را به تقوي وعبادت خداي تعالي توصيه مي كند :

گوش ودل خلق ، همه زين قبل                      زي غزل و مسخره و هيبت است...

عادت خـود طاعـت و پرهيز دار                       تا فلك وخلق بدين طاعت است (ديوان)

ومي گويد:  ((چشم طمع از دنياي جفا پيشه دوخته ، و رتق وفتق امور را به شيفتگانم وگذاشته ام وخود به حكمت دل بسته وغزلسرايي در وصف غزالان دشت هوس را به شما محول كرده ام ))1

گسستم زدنياي جافي ، امل                     ترا باد بند و گشادو عمل

غزال وغزل ، هردوان مر تورا                     نجويم غزال ونگويم غزل(ديوان)

ناصر خسرو ، داروي هوي وعشق جسماني را در زهد وپند وحكمت سراغ مي گيرد ومخاطبان خود را نيز به استنداق در حكمت فرا مي خواندتا با راه يافتن به حريم آزادگي آن، از بند بندگي دنيا رهايي يابند ودنيارا به مثابه زندان جسماني ونفساني مي پندارد كه در آن هرچند آزادانه در تحرك وتكاپوست، اما زنجيري به پاي اوست كه به مرور زمان اورا به فنايي كه دوسويه است نزديك       مي گرداند :

به آن پنـد بايـد شست دل را           چو سالت برگذشت از شست واند

چو بردل مــرد را از ديو گمره           همي بيــني فـــكنده بـند بربند

بده پندش كه بگشايد سرانجام          زبـنده ، بـند ملــعون ديورا پــند(ديوان)

ناصر خسرو درمضامين اشعار خود، دنيا و جذبه هاي آن را كه با عشق مجازي و يا كشش هاي نفساني ، جسماني همراه است باطل وبيهوده مي خواند وبر خود مي بالد كه هرگز روحش چراگاه اين گونه عشق ها نگشته:

جــز سخن مــن زدل عاقلان                  مـشكل ومــبهم را نـارد زوال(ديوان)2

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- زادالمسافر                   2- ديوان ناصر خسرو

 

خيره نكرده ست دلم را چنين                  نه غم هجران و نه شوق وصال...

از چــــومني صيـد نيابد هوا                   زشت بــود شير ، شكار شگالي

نيست هــوا را به دلم در، مقر                   نيست مرا نيز به گردش ، مجال(ديوان)

از عشق هوس آلود جسماني بيزار است ومعتقد است در زماني كه مفهوم عرفاني عشق از درون تهي مي گردد بايد از عرفان راستين سخن گفت كه از لذات بهيمي فاصله ي بسيار دارد و آن را مراحلي است، كه بايد طي كرد :

به كـــــوي مــعرفت گر تو در آيي             زهيــئت هـاي عالم بر سر آيي

شفــاي درد  دلهــا گشت عرفـــان              زعرفان روشن آمد جاودان جان...

زخــواب غفــلت آخــر سربــر آور              به حال وكار خـود در نيك بنگر

كـــه بــنيان تو بر آب است و برباد              بر آب وبــاد كــسي بنياد ننهاد...

مشـــــــو پـابند لــذات بــهـيمي             اگــر جــويــاي آن خرم نعيمي

چومردان باش وترك خواب وخور كن            چو سياحان يكي در خود نظر كن...

قــفس بشكن بـه بـرج خويشتن شو             چــو ابراهيم آذر بـت شـكن شوديوان)

ناصر خسرو دنيارا پر از دروغ وريا ، حرص آزمندي ، خواب وخور، دنياپرستي وتجمل، تكبر، ناداني ، ستم كاري مي داند، چرا كه او از دوران قبل از بيداري خود تجربه هاي بسياراندوخته داشت،      مي دانست حرص ، جمع آوري ثروت، شراب خواري وچاپلوسي، تعدي ، ظلم است و چون به صورت عادت در آيد رها شدن از آنها بسيار دشوار است وايماني نيرومند مي خواهد، وجامعه اي را          مي خواهد كه پاك ومنزه ، دور از مفاسد اخلاقي، رشوه خواري ، خيانت ، چاپلوسي ، باده نوشي، عيش وعشرت باشد. ناصر خسرو دنيايي عجيب، با افكار و ايده هايي شگفت و فراخور زمانش ظهور كرده كه فهم وانديشه  ودريافت پيام آثارش نياز به شناخت روحيات اودارد.

به قول مرحوم دكتر زرين كوب كه عقيده دارد، براي درك درست اشعار ناصر خسرو بايد دنياي اورا شناخت :1

((.. دنيايي كه او در آن زندگي مي كند دنياي غريبي است .پراز شگفتي ها وپراز ماجراهاي آكل وماكول ،اما اين آكل وماكول هردو غافل وبي خبرند. براي گياه بره اي كه در آن مي چرد در حكم گرگ است ، اما خودبره براي گرگ گياه است با اين همه گرگ از رمه خواران ورمه در گيا چرا است و هيچ كدام جز اين فكري ندارند كه چاله ي پيچ در پيچ شكم بي هنر خويش را كه هيچ چيز آن را سير وپر نمي كند، بياگنند وهيچ هوس ديگري جز اين ندارند .مثل خوك براي شكم وشهوت بيكديگر درافتاده اند ومثل خرگوش با چشم باز خفته است و خوش خره بر گرفته اند بي آنكه در آنچه گرد آنها روي مي دهد بنگرند... از بيداري وحق جويي وحشت دارند هيچ به ياد مرگ، بياد فنا وزوالي كه در كمين عمر آنهاست نمي افتند ... دعوي دارند كه خداوندگان جهانند با اين همه به عكس بنده جهان شده اند . جهان با ظاهر فريبنده خويش همه را از راه به در برده است وبه سراپاي

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- با كاروان حله

پايان خيال انگيز حيات كه چيزي جز ناكامي وگمراهي در پايان آن نيست فريفته است، زندگي خود جز فريب وفسانه چيست؟... اين فريب وفسانه زندگي در پيش چشم باطن نگر وحقيقت جوي او بي نقاب است همه چيز براي او مايه ي پند است وموجب عبرت بنظر مي آيد... مگر براي كسي كه جان عبرت گير گوش پندنيوش دارد همين خانه از زبان فلان وفلانه پندنمي دهد ؟ اكنون فلان وفلانه ناچيز شده اند وافسانه گشته اند فردا خود وي ، همين كه امروز خداوند خانه است افسانه اي خواهد بود. شاعر به سراپاي خود نگاه مي كند تني مي بيند وجاني ، تني كه از عالم خاك است و جاني كه معنوي است وباطني ميل طبع اورا بدان مي كشد، كه تن عنصري را تيمار دارد آن را بيارايد ودر آسايش و شادخواري وناز ونعيم غوطه ور سازد اما عقلش را دل به حال جان مي سوزد ، به حال جان كه در اين دنياي خاك غريبه است واز اين همه پيوندهاي آلايش كه در اين جهان هست بيگانه ، درست است كه تن وجان هردو در اين جهان دستخوش درد واندوه و دستكش رنج وبي برگي ودرماندگي هستند اما جان كه معنوي و باطني است در اين تنگناي حوادث بيچاره تر است و بيشتر در خور تيمار:

خرد چون به جان وتنم بنگريست                      از اين هردو بيچاره بر جان گريست

مــرا گفت كاينجا غريبست جانت                       بدوكن عنات كه تنت اندريست ))

                                                                                                   ((با كاروان حله ص 101 مرحوم دكتر زرين كوب))

ناصر خسرو با نگاهي متفاوت به جهان مي نگرد از سويي فريب و نيرنگ وزجانبي بيداري وآگاهي ورسيدن به ازليت مي پندارد و مي گويد كه اين دنياست كه راه پند واندرز دروني را به روي ما گشوده است و از زندگاني گذشته خود دست كشيده است و موجب عبرت وبيداري وتكانل او مي شود :

چو روزگار بدل كرد تير تو به كمان                  چرا كنون نكني تو غزل به زهد بدل

هزار شكر خداوند را كه خرسندست                 دلم زمـــدح و غـزل برمناقب ومفتل

ناصر خسرو پس از تحول فكري و معنوي، خود را از باريافتن به پيشگاه سلطاني بي نياز مي بيند، او ديگر در انديشه توجيه اعمال ستمگران نيست، از بندگي شاهانه گريخته است، و مي داند كه بايد بداند بنده ي خداوند بركسي ستم نمي كند، هيچ كس را مورد اهانت قرار نمي دهد، و به بعدهاي معنوي و روحي خود مي پردازد.

وبه بي وفايي روزگار اشاره مي كند كه روزگاري براي اهل زمانه خوبيهايي داشت، اما همين كه به دنيا و اهل آن پشت كرده است ،همه اهل جهان ،عليه او شوريده اند و گله مي كند كه آيا من همان ناصر نيستم كه در حق شما خوبي كرده ام؟ آيا من همان اديب و فاضل نيستم:

همان ناصـــرم مـن كه خالي نبود               زمــجلس مــير و صـدر وزيــر

به نامم نخواندي كس از بس شرف               اديـــبم لــقب بود وفاضل دبير

ادب را بــه مــن بــود بـازو قوي                بــه مــن بود چشم كتابت قرير

مــرا بــود حـاصل زياران خويش                به شخص جوان اندرون عقل پير(ديوان)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1-       باكاروان حله

كنون زان فزونم به هر فضل وعلم                كه طبعم روان است و خاطر منير

بـه چــاه اندرون بودم آن روز من                بــرآوردم ايــزد بـه چــرخ اثـير

از ايـن قدر كه امروز دارم به علم                 نبـوده ستـم آن روز عـشر عـشير

گر آنــگه  به  دنيا تنم شهره بود                 كنـون بهترم ، چون به دينم شهير

كنــون مــير پـيشم نـدارد خطر                 گر آنـگه خـطر داشـتم پـيش مير

اگر عـامه بـدگويـدم زان چه باك                 رها كرده ام پـيش مـوشان ،پـنيـر

ناصر خسرو از تجربه زندگي گذشته اش، وسيله اي مي سازد براي تنبيه و برانگيختن مخاطب، از خواب غفلتي كه بدان گرفتار است و از سر همدردي و دلسوزي اعتراف مي كند كه او نيز ،چندگاهي ، اسير دنيا و فريفته ي چهره خندان و آراسته ي او بود:

گرندانــي كوچه خواهد با توكرد                      نيك بنگر تا چه كرد از بد به من

برسرم يك دسته مر زنگوش بود                      كرد مر زنگوش را سحرش ســمن

مـر مــرا بـفريفـت از آغــاز كار                      تا شدم بريان به مهرش جـان وتن

تــن بـدو دادم چنين تا گوشتم                      خورد اكنون مي بسوزد باب زن...(ق184ص376)

 ولي سيرت چرخ را ديد و از خواب غفلت بيدار شد، و،راهش را برخلاف حركت گردون برگرداند، تا نداي رهايي را به آزادگي سر دهد و از دنيا به اين دليل كه چون صياد است و اوصيدش ،شكوه سر مي دهد:

زيرا كــه جـهان چواين وآن را                  يك چند گرفته بود شكارم

من خفته به جهل واو همي برد                   بـا نـاز گــرفـته در كنارم

گــه وعــده به باغ مهرگان داد                  گــه بــاز به دشت نوبهارم

رويم به گـل وبـمشك بنگاشت                  چون ديده كه فتنه ي نگارم

چــون سيــرت چرخ را بديدم                  كــو كـرد نژنـد وخـنگسارم

بيـدار مـر شـدم زخـواب ،لابل                   بيـــدار مــر كـرد كردگارم

زيـن پـس نـكند شـكار هـرگز                   نــه بــاز و نـه يـوز روزگارم

آنـگه بـه مـثل سـفال بـــودم                   واكـنون بــه يـقين زرعيارم

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و یکم آبان 1388ساعت 22:22  توسط فاضل  | 

                                        (يا ايها الناس اتقوا ربكم ان زلزله الساعه شئ عظيم )

اگر از زمانهاي دور زندگي بشري را بررسي كنيم ونتيجه بگيريم بدانجا مي رسيم كه اگر بشر خودش را شناخت براي خود برنامه و هدف داشت وبه آن هدف توجه ونظارت داشت تا دوام پيدا كرد وتوانست بدنبال هدفش به پيشرفتهاي ديگري دست يابد ما در بررسي خود به تاريخ ومديرتهاي قبل از اسلام كاري نداريم هرچند مديريتهاي قبل از اسلام هم بسيار قوي بوده است ؛زمان ظهور وگسترش اسلام به بعد را مورد كنكاش قرار مي دهيم در بررسي ها ومطالعات خود متوجه مي شويم كه در همان ابتداي ظهور اسلام پيامبر (ص)با درايت ومديريت وآينده نگري ودقت در انتخاب افراد وبه كار گيري صحيح واستفاده از نيروهاي مورد اعتماد خود توانسته است دين اسلام را با توكل به خالق وصبر وشكيبايي تحمل سختي ها ومرارتها وكمبود امكانات به نتيجه برساند واسلام را به سر مقصود نهايي برساند واگر دقيقتر به مسائل نگاه كنيم مي بينيم مديريت ،جديت ،همت وآينده نگري از اصولي ترين قوانين اسلام بوده است كه خدا را ناظر بركليه امور دانسته است از همفكري پيروان خود در مشورت غافل نبوده است .اعتماد افراد را به خود جلب نموده است تا وقتي مسئوليتي به او واگذار شد ه به دقت آن را انجام مي داده اند .اما بعد از پيامبر (ص) مديريت دچار تزلزل وروند آن دچار خطا شد چرا كه افرادي كه به ظاهر وارد دين اسلام شده بودند به خاطر منافع خود وبه دست آوردن غنائم وخيلي مسائل ديگر مادي وارد حوزه اسلام شده بودند لذا براي دين اسلام وگسترش آن دل نمي سوزاندند اينان فقط به فكر حكومت بر مردم بر اساس هوي نفس خود بودند لذا نه تنها مديريت نكردند ويژگيهايي كه در زمان پيامبر هم بود تضعيف و يا از دست دادند يكي از آن ويژگيها اتحاد ووحدتي كه در زمان پيامبر بوجود آمده بود به گونه اي كه تا امروز اثرات آن باقي است بعد از امامان (ع)هم پادشاهاني هم كه حكومت را به دست گرفتند نتوانستند كاري از پيش ببرند واگر كاري وعملي مثبت انجام دادند به خاطر داشتن وزرا ويا مشاوران دلسوز بوده است نه مديريت هوشمند ومدبرانه شاهان نالايق آن زمان در ايران ما كه زماني قدرت اول جهان بود با شاهان هوس ران دست وپنجه نرم كرد گاهي دچار افت وتنزل وگاهي با داشتن مشاوران مديران لايق به اوج مي رسيد واز طرف ديگر دشمنان فرصت را غنيمت شمرده وموقعيتها را به نفع خود تغيير داده واستفاده كافي را بردند به عنوان مثال مديريت دوران محمود غزنوي ومسعود غزنوي وتفاوت مديريت پادشاهان قاجار ،رضاخان وحكومت منحوس پهلوي را بايد ريشه يابي كنيم ولازم است يك مدير موفق از گذشته وگذشتگان تجربيات آنها را براي خود ذخيره سازند درست است آن تجربيات براي مديران ارشد است اما مدير آموزشگاه هم مي تواند در مقياس كوچكتر به كار ببرد .با توضيحات بالا نتيجه مي گيريم كه مديريت اداره هرمجموعه ودايره به مقياس كوچك گرفته يعني از منزل تا سطح كلان كشوري كه در اين ميان نقش مشاوران ومعاونان بسيار مهم است كه بايد به عنوان شاخه اي از مديريت در نظر گرفت ويا صاحبنظران در امر مديريت را جمع وانجام امورات را سهل العمل نمود ظهور يك فرد خلاق ومبتكر كه براي ابلاغ پيام معين ومشخص آفريده شده وارزشهاي تازه اي را براي جهان مديريت به ارمغان آورد براي همه صاحب نظران وافراد مسئول در مديريت  چه اقتصادي ،اجتماعي،علمي،و…كه اين خود عنصري گرانبها وگرانمايه كه به هر اندازه باشد در طرز تفكر افراد ومعاصرينش نفوذ خواهد يافت ونيرو وتفكر وي عظيمتر ومهمتر خواهد شد والبته اگر بخواهيم واهميت دهيم به اطرافيان خود كه چه كساني هستند براي چه كاري مناسب هستند ،توان آنها در چه سطحي هست با تناسب وتغيير وبرنامه عمل كنيم تغيير وتحول وپيشرفت دست خود انسان است همانطور كه مي دانيم خداوند وضع هيچ ملتي را تغيير نخواهد دادمگر اينكه خودشان ابتكار تغيير وتبدل رادر دست گيرند ودر سايه ايده آل معيني محيط فعالشان را روشن ومنور سازند پس ايمان راسخ ،استقلال فكر هدف را معين نمي سازد ما نبايد در انجام مديريتمان از اطافيان وهيچ مقامي انتظار داشته باشيم ما خودمان را بايد در خود جستجو كنيم وكشف كنيم كه چگونه مديريت كنيم وهدف موفق خود را بايد همچو ضرب المثل گل كوزه خودتان را مردانه با دست خود تان تهيه كنيد وبايد همچو فولاد محكم بود چرا كه هر كس در امر مديريت شخص بايد آهن باشد تا همه چيز را بسازد بايد سخت بود وسخت كوشيد ايده آل شرايط دارد كه از جمله آنها شرايط مورد نظر كار ،نيروهاي دلسوز وشجاع،شور وشوق به عشق به كار آينده نگري داشتن ،ديد روشن واز بين بردن اميال وخصوصيات فردي كه به كار جمعي لطمه وارد مي كند براي روشن شدن موارد بالا نمونه هاي عيني بزرگي مقابل چشمان ما ظهور كرده است نبود مديريت در كشورهاي افغانستان ،عراق ،فلسطين وبرخي كشورهاي آفريقايي كه به دليل دريغ نمودن محبت به زير دستان وعدم توجه به طبقات محروم جامعه وزور وفشار قتل وبي رحمي كشوري مثل عراق را دو دستي تقديم اشغالگران مي كند ويا نبود درايت ومديريت محكم وقاطع ومورد پسند در فلسطين عبرتهاي خوبي است براي انجام مديريتهاي كوچك است .

هدف از خلقت انسان چيست ؟اين پرسش در جاي خود باقي وپاسخ آن را خداوند در قرآن بيان نموده است اما منظور از طرح اين سوال اين است كه آيا انسان آنگونه كه براي اهداف انساني خلق شده است را مد نظر داردآيا انسان وسع درك وعقلش از آن موهبات دريافتي دارد چرا كه ما اگر به كلمه (خود)توجه بكنيم يعني هر آنچه هست را در خود ببلعيم وبراي نفس تصرف كنيم ويا شايد به يك رويه ديگر توجه كنيم آن هم بوجود آوردن ارزشها وايده آلها وسعي در تحقق آن وپس انسان واقعا بزرگ است چرا كه بوجود آورنده وخلاق است خليفه ونايب خداست داراي ظرفيتهايي است كه خداوند اورا به عنوان خليفه برگزيده است (اني جاعل في الارض خليفه )آيا واقعا اينگونه است آنگونه كه موجودات به هم سود مي رسانند آيا انسانها هم نمونه خليفه خدايي است يا برعكس آن است انسان امروزي كاري جز حسادت ،كينه ورزي ،تهمت وفساد كار ديگري بلد نيست ،پيشرفت مي كند اما در خلاف جهت خليفه الهي ،چرا كه خداوند بي دريغ همه چيز را به موجوداتش مي بخشد اما خليفه اوبه فكر مقصود خودش است پس مدير به نوعي رهبر يك جامعه كوچك وهادي ونشانگر عده اي حتي كوچك ، خليفه است واين خليفه بايد واقعا از همه چيزش بگذرد وبه اناالحق بپيوندد وبايد خودش صادق باشد تمام زندگي يك مدير بسته به همت وتفكر وتعقل ويا هوي وهوس اوست چرا كه تمايلات شخصي وموروثي اوافكارمكتسب تاثير بيشتري نسبت به ساير خصوصيات دارد پس يك مدير بايد واقعا رنگ وروي زرد كند وواقعا خودي خود را پيدا كند خود را بشناسد مستحكم وبه مرتبه ارجمندي نمايندگي وخليفگي برسد در اينجا ذكر شعر اقبال مناسب است كه مي گويد :

 

پيكر هستي زآثار خودي است                                      هرچه مي بيني زاسرار خودي است

وانمودن خويش را خوي خودي است                          خفته در هر ذره نيروي خودي است

چون حيات عالم از زور خودي است                              پس بقدر استواري زندگي است

پس يك فرد براي اينكه موفق باشد وبتواند تمام وكمال يك مديريت با كيفيت انجام دهد بايد خودش را بشناسد به شناخت خود فراتر از ديگران اهميت دهد تا نفوذ نفس وي راهگشاي او ومردم ويا زير دستانش باشد چرا كه وجود اوبه همكارانش يا اطرافيانش ويا جمعيت مشخص ارتباط دارد اگر اوبا جمع نباشد لزومي براي زندگيش نيست وبرعكس اگر ملت باشد ولي واحدي در ميان آنها نباشد آن ملت هدفي را دنبال نخواهد كرد .

فرد را ربط جماعت رحمت است                               جوهراو راكمال از ملت است

فرد مي گيرد زملت احترام                                       ملت از افراد مي يابد نظام

فرد تا اندر جماعت كم شود                                      قطره وسعت طلب قلزم شود

پس بايد براي پيشبرد اهداف گنجانده شده در يك مديريت بايد هماهنگي همدلي ،همسويي عشق به وحدت ،علاقه به امور موكولي وخيلي موارد ديگر در مديريت مجموعه نهفته است وما آن را بارها مرور كرده ايم .

كثرت هم مدعا وحدت شود                                        پخته چون وحدت شود ملت شود

زنده هركثرت زبند وحدت است                                  وحدت مسلم ز دين فطرت است…

تا نه اين وحدت زدست ما رود                                    هستي ما با ابد همدم شود

با هم اين اوصاف مديريت امر هدايت تمام افراد يك جامعه را برعهده دارد از كور وكر ومعلول ،با سواد وبيسواد ،عاقل ونادان،واگر راحت بيان كنيم يك جمع بدون رهبر همچون طفل بدون مادر خواهد بود ،طفل هيچ چيز نياموخته است واميدي به فردا ندارد وبدون مادر شب وروز را از دست خواهد داد به اين در وآن در مي زند تا كسي را پيدا كند واما مادر اورا نجات مي دهد مدير مي تواند ديروز را فراموش به امروز بپردازد وبا برنامه امروز آينده را تضمين كند مي تواند با برنامه درست حتي در حد كوچك تاريخ ساز شود از گذشته ناموفق يا با تجربه درس گرفته وبراي آينده سرمايه گذاري وذخيره كند .وكاربردي عمل نمايد .

سرزد از ماضي تو حال تو                                         خيزد از حال تو استقبال تو

واگر بدان روش عمل نكند همچو شب پرست مي ماند كه فقط فكر مي كند كه همه چيز يكي است نه تفاوتي وجود دارد ونه حركتي .

رشته ايام را آور بدست                                       ورنه گردي روز كور وشب پرست

پس بايد :

ضبط كرد تاريخ را ،پاينده شد                              از نفسهاي رميده زنده شد

به دنبال مثالهاي ساده تر برويم اگر در امر مديريت بگوييم گله بي چوپان سرانجامش چه خواهد بود يا باغ بدون باغبان پاييزش زود فرا مي رسد دروغ نگفته ايم پس مسئوليت مديريت ،هدايت ،نگهداري ،امانت داري ،وقت شناسي ،موقعيت شناسي ودهها مزيت ديگررا بايد برايش متذكر شويم وتمامي تعريفاتي كه توسط بزرگان و انديشمندان ذكر گرديده است را در آن بگنجايم يك مجله ديگر تعريف خواهد بود كه از بيان آن خودداري مي نماييم ودر ادامه متن به بعضي تعريفات لازم مي پردازيم ولي اينجا بدين جمله بسنده مي كنيم :

آب بند نخل جمعيت توئي                               حافظ سرمايه ملت توئي

از سرسودوزيان سودا مزن                             گام جز برجاده آبا مزن

هوشيار از دستبرد روزگار                                گير فرزندان خود رادركنار

اين چمن زادگان كه پر نگشاده اند                 زآشيان خويش دور افتاده اند

جنبه بسيار بزرگ ومهم مديريت پرورش روح وروان زير دستان به طرق مختلف است ايجاد زمينه شاد ،تفريحات ،برنامه هاي علمي وبا شرايط زمان وموقعيت جمعيت بايد مد نظر داشت براي متعلمان نقش موثر ايفا نمايد مخصوصا در آموزش وپرورش مديريت نقش معلم مجموعه را ايفا مي كند وبراي يك مدير تمامي دست اندركاران در رده هاي مختلف آموزش وپرورش به عنوان متعلم بايد بنگرد كه جامعه سالم امروزي بسته به آموزش وپرورش سالم است

خدايا وقت آن درويش خوش باد                                كه دلها از دمش چون غنچه بگشاد

به طفل مكتب ما اين دعا گفت                                      پي ناني به بند كس ميفتاد

راستي اين سوال را از خود بپرسيم اگر مسئول شديم ويا هستيم چه كار مي كنيم ويا انجام داده ايم آيا واقعا مدير داراي خصوصيات تعريف شده بوده ايم آيا مديري مستقل وداراي استقلال فكر ومشاوران زبده بوده ايم آيا ما را از حسادت ها به دور كرده اند يا براي ما مشق نوشته اند وما ديكته كرديم آيا به ما گفتند فلان شخص اين اخلاق را دارد وما قبول كرديم يا ما مديران به نظرات مشاوران دلسوز اهميت مي دهيم يا خير تحقيق كرديم ،نتيجه گرفتيم وبعد تصميم چكشي گرفتيم اگر فرد مورد نظر ما براي حل مشكلي مراجعه كرد علي وار اورا آرام كرديم ويا چنان اورا طرد كرديم كه فردا هزاران چوب لاي چرخ كار ما كرد .آري علي (ع)چه زيبا بيان مي كند ((قلب خويش را در وجه رعيت از رحمت ومحبت شعار پيشه كن واز هيچ گونه مهر وحفادت در وجه ايشان دريغ مدار وچون سباع درنده شكار كردن ايشان غنيمت مشمار واين رعيت يا برادران تواند در دين ومليت وهمانند تواند در صورت وخلقت  همانا اين جماعت معصوم مطلق نمي باشند …واجب مي كند آن كس كه ترا ولايت داد زبر دست توست وخداوند زبر دست آن كس است كه تورا والي نمود ))

يا چنان عمل كند همچنان كه در بالا گفتيم حال وزار رعيت درك نكند ويا چنان در حوزه مديريت دچار فراموشي ويا تبعيض شود كه شب عيد پيش آيد آجيل ناقابل خود را زود تر از همه جدا كند وهيچگاه به ياد نياورد كه به چه دليل به يكي از كارمندانش ندادند .

كاش اجبار مي كردند تا تمامي مديران نهج البلاغه را مرور مي كردند ،آنجايي كه علي (ع) مي فرمايد :(هر آنچه را كه براي خود مي پسندي براي ديگران بپسندو…)ويا در جاي ديگر مي فرمايد :(چه بسيار ايشان كه با توبه نرمي درمي آيند در حالي كه در كمال شدت احتياج باشند وزبان به سوال نمي گشايند و…)ويا اگر كسي براي درمان دردش مراجعه كرد چه رفتاري داشته باشيم آيا بايد خاري را كه به پاي درمانده رفته را آنقدر بخارانيم تا زخمي تر شود يا خار را به گونه اي از پايش در آوريم احساس نكند .

براستي ما چه نوع مديريتي داريم ،اطرافيان مديران را چه كساني گرفته اند آيا آنها هم خود به نوعي مديراند آيا توان مديريتي دارند آيا مدير اصلي اگر يك روز نبود اينان مي توانند شرايط مديريت را رعايت كند آيا مدير ما وقت وجرات آن را داشته است كه مشاوران ومعاونان خود را امتحان كند آيا  امانت دار وپيشرو در برنامه ها خواهد شد يا به فكر مال التجاره خودشان در اولين فرصت هستند.                                                                                                                                                                                                                          (حافظ)

هركه را خوابگه آخرمشتي خاكست                                            گوچه حاجت كه بافلاك كشي ايوان را

 آيا اينان از زير دستان ترسي به دل دارند آيا به خاطر ضعفي كه دارند با مراجعان خود گشاده رويي برخورد مي كنند يا به نوعي ديگر نيكويي خواهند كرد تا چه حد به خود وبه خداي خود ايمان دارند آيا وقتي كه به مسند قدرت پوشالي رسيدند خودرا خداي خود حساب نمي كنند آيا درك آنرا دارد كه مديريت ورعايت حق مسئوليت با رعايت حق مردمي است كه در سخت ترين شرايط روزهاي گرم تابستان وسرد زمستان وآنوقت كه در سايه آزادي به سر مي برندودر آن مدت كه در سياه چالهاي زندان به خاطر دفاع از حق گرفتار چنگال ستمگر بودند از اجراي فرمان خدا روي گردان نبودند وبا اطاعت از او پايدار وثابت هستند اينان به زور تجاوز استعمار به اين كشور با تكيه به فرمان قرآن جان بركف گرفته وبا شوقي وافر رقص كنان تا ميدان جنگ رفته وشر دشمن را از زمين اسلامي باز گردانده اند وباكي از نوشيدن شربت شهادت كه به كام عافيت طلبان تلخ است ندارند آيا آن زمان را به ياد خواهد آورد يا اينكه به مسند مقصود رسيد تنها به فكر جلب اعتماد دوستان وآشنايان براي ذخيره مادي ودنيوي خواهد بود آيا اين مدير مي داند كه با افراد خاطي چگونه بايد رفتار كند يا اينكه به خاطر خطاي نكرده اش خوك وخرس لقب گيرد .

(وان احد من المشركين استجارك فاجره حتي سمع كلام الله )

راستي ملاكهاي يك مدير خوب چيست ؟اين كه كلمه مدير را دائما تكرار مي كنيم منظورم تمام افرادي هستند كه به نوعي مسئولند از نماينده كلاس كه مسئول برقراري نظم وانضباط كلاس ورابط بين دانش آموز ومعلم گرفته تا مسئوليت زندگي ورده هاي كلان كشوري ؛البته شايد تا به حال آنگونه كه شايد وبايد مديريت را از منظر معنوي وبعد غير مادي وغير آماري كه براساس فرضيه استوار نباشد بررسي نكرده ايم فقط از لحاظ تعريف بررسي كرده ايم تا اطلاعات آماري ما با آن مطابقت نمايد واز جهت ديگر اگر دقت كنيم امروزه مدرك هم در بسياري از موارد بسيار مهم است وكار به تجربه ومهارت اخلاق وغيره ندارند .ونبايد مدرك را ملاك قرار دادچرا كه داشتن مدرك راه گشا نخواهد بود مثال مرتبط براي اثبات اين مدعا اين است كه امام خميني (ره)از لحاظ مدرك ظاهري براي استفاده در مديريت خود نداشتند اما چه عاملي باعث موفقيت ايشان شد اگر دقت كنيم مي بينيم تجربه ايشان فكر ايشان مقبوليت شخصيت ايشان آن قدر قوي بود كه حتي تبعيد شدند يا به زندان افتادند جامعه راهدايت ورهبري نمودند مردم حرف شنوي داشتند با نداشتن هيچ گونه منابع وامكانات در دسترس در زندان هيچ خبري نبود اما با كمال انديشه وفكر خلاق اين مرد بزرگوار تمام برنامه ها ي فقهي اسلام را نوشتند وبرنامه مديريت جامعه را آماده نمودند آيا امروز اين مدير آموزشگاه كه تمام امكانات در اختيار دارد مي تواند برنامه اي خلاق بدون ديكته شدن اجرا كند وبه مرحله موفقيت برساند .

البته بايد فهميد كه مديريت با استراحت منافات دارد مديريت يعني جنگيدن با مشكلات ،ميدان عمل ،ميدان مبارزه با هوي هاي نفساني وشهواني ومادي ووسوسه برانگيز ،لذا خود نگهداشتن ودر نهايت پيمودن طريق سعادت .

مدير بايد بداند كه چه زماني تصميم بگيرد وتصميمش را چه زماني وبراي چه كساني اجرا كند با چه كساني مشورت كند آيا در زمان خشم مي تواند تصميم بگيرد آيا در آن زمان مي داند كه حق كدام است وناحق در چه مرتبه اي از مساله هست وواقعا مدير عصباني بايد چه كار كند ؟

اينجاست كه بايد از نيروي تقوي كمك وبه مهار كردن زبان اقدام كرد بوقت غضب وخشم كه كليد هر شري است انسان بوسيله زبان در پرتگاه سقوط قرار مي گيرد واگر خويشتن دار نباشد وبا آتش خشم كه فروزنده اش هواي نفس است مبارزه ننمايد گرفتار كلمات سخيف ،فحش ،بيهوده گويي ،دروغ وغيبت وتهمت و…مي گردد وبايد بدين روش منتظر عواقب آن بود .وبايد جست كه علت ومبدا خشم در مديريت چيست وانسان چرا خشمگين مي شود واقعا جاي تعجب است كه انسان عاقا متفكر وداراي اختيار عصباني شود ؟

امام صادق (ع)زيبا مي فرمايند ((الكبر والتجيرومحقره الناس ))برتري جويي ،تكبر ،زورگويي ،كوچك شمردن مردم .

 مدير آنگونه كه در سفارشات مختلف آمده است به شدت كاظم وكاف غيظ وغضب باشد حتي اگر در محلي خلوت ويا در بيابان سوزان وگرماي تابستان كه تنها هستي بايد مواظب باشد خشمگين نشود .

عدالت پيشگي كه امروزه به شدت شعار مديران است برآن تكيه كند بايد بداند كه آيا حق دانا ونادان را رعايت كرده است آيا حق فقير وضعيف وتهي دست را با ديگران رعايت مي كند آيا در برقراري عدالت فرقي ميان دوست وغير دوست قائل نمي شود كينه ها وكدورتهاي قديمي را در برخي به مسائل به خاطر نخواهد آورد مدير ما بايد بهترين الگو براي عدل وداد  باشد البته بايد مفهوم عدالت را از تساوي جدا كرد .

البته دنياي ماشيني امروز برخلاف عدالت مورذد نظر اسلام وآنچه را كه علي (ع) اجرا مي كردند هست ودر اين ورد نمونه ها فراوان است ولي هدف ما اينجا ودر اين مقولهاجراي عدالت وميزان رعايت آن است ومديري موفق است كه در اجراي عدالت با داشتن اتقو ربكم وخويشتن داري وياد افرادي كه قبلا زحمت كشيده اند وفدا شده اند ميسر خواهد بود.

مسئول واداره جامعه بايد در هرحال با ياد خدا وبه حول قوه الهي مشغول انجام وظيفه باشد وبه خدا توكل كند (علي الله فليتوكل المتوكلون )واز اعمال صالحه مددگرفته وبرعنايت خداي جهان آفرين به مردم خدمت كند ومواظب خس وخاشاك زمان واطرافيان باشد .

كاري زتو هيچ نرفت از پيش                                                   رحمي برخويشتن بكن زين پس

گرخود نكني برخود رحمي                                                     اميد مدار زديگر كس

حال به جامعه آموزش وپرورش بپردازيم وبنگريم كه نقش مديريت وعلم ودانش در مديريت چقدر است در انكه پيشرفتهاي اعجاب انگيز بشر در تمام زمينه هاي حياط فر آورده بينش ودانش از تمامي جنبه هاي اوست شكي نيست .دانش چراغ روشن وفرا راه هستي اوست وعلت كشف بسياري از اسرار جهان دل وجان انسان دوتابلوي بي رنگ است ودانش وعلم نقش سازنده برصفحه آن دو تابلو .

مملكت دور از نواي علم فقير وبدبخت آدي زنده دانش است وپاينده بيش جهل حجاب اكبر است وعلم نور برتر .

فروغ اسلام در روزگاري تابيد كه جهل وناداني فراگير بود اولين آياتيكه برپيامبر نازل شد سخن از دانش وفراگيري علم بود وقلم يادگرفتن ودانستن ودانا نمودن آگاه شدن وآگاهي دادن وخلاصه سخن ازين بود كه بايد بداني ودانايي را بوسيله قلم به ديگر نسل تحويل دهي آگاهي سبب آزادي است دانش علت سربلندي بينش وسيله استقلال است وعلم چراغ راه زندگي وبرترين حربه براي كوبيدن تمامي ناملايمات داخلي وخارجي ومخالفين وسركشان ،پس مدير بايد از لحاظ علمي واقعا سرآمد باشد وسپس اخلاق حميده وپسنديده داشته باشد چرا كه قرآن اشاره به اين مساله دارد كه اگر آراسته به مهر ومحبت عاطفه ورحمت كرامت وبزرگواري نبودي براي حق نيرويي فراهم نمي گشت ومردم از گرد توپراكنده شده تنها مي ماندي اخلاق پسنديده مديريتت در چند بند ذكر مي نماييم :

1-        انديشه وتفكر

2-        اصول شخصيت

3-       واگذارنمودن برنامه ها به افراد دلسوز وكاردان

4-       بيم اميد

5-       گمان نيك به پروردگار

6-       اقراربه گناه در پيشگاه حق

7-       پاكدامني وعفت ودوري از گناه واجراي فرمان الهي چرا كه هر مسندي از آن خداست

8-       ادامه اعمال مثبت ،نيت پاك ،ميانه روي در بندگي

9-        استقامت در راه هدف وسپاس در برابر نعمت

اخلاق پسنديده گشاده رويي راستگويي واداي امانت حيا وگذشت واغماض ،فرو خوردن خشم ،بردباري ،نگهداري زبان ،نرمي با مردم ونيكي رفتار ،مهرباني وملايمت ،فروتني ،قناعت ،اندازه نگه داشتن ،سرعت در كار نيك ،انصاف عدالت ،بلند طبعي ،رسيدگي به ارحام ،ديدار وزيارت برادران در آغوش گرفتن يكديگر به هنگام برخورد ،عجله در گره گشايي در  كار مردم اصلاح بين مردم ،حفظ نيروها به عنوان تقيه ،پوشيده داشتن سر مردم .

رذائل اخلاقي مديريت :

1-كوچك شمردن گناه وادامه تخلف وخود نمايي ومقام پرستي حيله ونيرنگ ،حسد ،تعصب بي جا تكبر خود بيني عشق به دنيا به عنوان هدف رفتاري كه مردم را به وحشت اندازد فخر فروش ،سنگ دلي پيروي از هواي نفس دوزبان داشتن ،پي جويي لغزش مردم ولطمه زدن به آبروي آنان سرزنش مردم بدگويي وتهمت بدگماني به مردم وسخن چيني كشف سر نفاق ودو رويي عيب جويي وسوسه نفساني رياست طلبي آيا واقعا مديران ما اين خصوصيات دارند يا بايد با شك وترديد برخورد كرد .

اصلا چرا جامعه نياز به مدير دارد ؟

يك خانواده نياز به بزرگي دارد اين نياز امري طبيعي است واز حياط آدمي جدا نشدني است وادامه حياط به صورت تنهايي وانفرادي برنامه ايست محال وتنظيم معاش بدون وابستگي به ديگران غير ممكن است نياز به تشكيل اجتماع واحساس كمك خواهي زديگران از ابتداي شروع حياط انسان در كره خاك با مرد وزن همراه بود وهيچكس چاره جز به اجتماع پيوستن نبود اولين انسان با كمك همسرش زندگي را آغاز وادامه داد كه از همان ابتدا مسائلي را از قبيل هوي وهوس ودرگيري ،نزاع وجنگ را پيدانمود وچيزي نمانده بود كه نسل منقرض شود حكومت ورهبري وسياست وپيشواي وعناوين از اين قبيل به اصول وقوانين حاكم بر جامعه ارتباط دارد كه حكومت ومجموعه بايد قوانين حاكم برآن برتمامي افراد شامل شود وفرد منتخب مديريت بايد به تمامي اصول آشنايي داشته باشد والا عواقبي را كه اكنون شاهد هستيم پيش خواهد آمد مديران واقعي كه عاشق الله هستند واز ايمان واقعي به معاد برخوردارند به اوضاع حياط وبافت وجود بشر آگاهند .علي (ع) مي فرمايد( :اي مالك توبر مصر حكومت مي كني واميرالمومنين بر تو ولي پروردگار بي همتا برما همه يعني او برعالم وجود مطلق است اوكه مارا امام وولي بربندگان خود قرار مي دهد آزمايش مي كند تا چگونه اين وظيفه خطير را به پايان برسانيم) .

 باز آن حضرت مي فرمايند :(تو هركه هستي براي مسلمانان افزون از خدمتگزاري نخواهي بود هميشه با توده باش با شادي آنها شاد شو ودر اندوهشان شركت كن !)

شرايط لازم يراي تصدي مديريت از منظر آيات وروايات :

1-        آگاهي وبينايي به امور وآراسته بودن به دانش اسلامي

2-        متخلق بودن به اخلاق الهي واستعداد مديريت

3-       فرمانبر فرمان حق در تمام زواياي حياط

4-       به پايان بردن تمام آزمايشهائيكه براي رشد وكمالش لازم بوده

5-       امين بودن نسبت به تمام برنامه هاي خالق وخلق

6-       حفظ ثروت عمومي وآگاهي به مصارف آن

7-       ايمان به آنچه بايد ايمان داشته باشد

8-       دارا بودن عمل صالح

9-        مستثني ننمودن خويش از قانون

10-      خود نگهداري وتقوي داشتن

11-       انتخاب كارمند نمونه وقرار دادن آن در پستهاي حساس

12-      زندگي كردن برابر با عادي ترين افراد جامعه

13-      حريص نبودن به دنيا

14-      احساس مرگ در هر قدم از زندگي

چرا مسئوليت مي پذيريم ودست آخر اگر نتوانستم امانت دار خوبي باشيم به راحتي بگوييم كه برما تحميل كردند تا از زير بار برخي مسائل شانه خالي كنيم تا بازخواست نشويم ،بررسي مجدد والگو برداري از مولاي متقيان حضرت علي (ع)را در مديريت مورد بررسي قرار مي دهيم

حضرت علي (ع)حكومت را مي پذيرد تا با اجراي عدالت اجتماعي وبرخوردار نمودن تمامي اقشار مردم از مواهب زندگي وشكوفايي اقتصاد برمبناي اخلاق وهمبستگي وتعاون اجتماعي را فراهم سازد ،در حكومت علي (ع)بيت المال مسلمين امانتي در دست زمامداراست مساله بسيار مهم سخت گيري مالي علي (ع)نسبت به اطرافيان وخاندانش در استفاده از اموال عمومي به مراتب بيشتر از سايرين بود نظارت دقيق بركار عاملان حكومت از ويژگيهاي علي (ع) بود .جواب سوال را مي توانيم درك كنيم كه اگر مقايسه بكنيم مي توانيم نتيجه بگيريم كه با مديريت مولا (ع) چقدر فاصله داريم وبا اين مقايسه مي توان فهميد كدام مسئول به فكر خودش بوده وحق وحقوق كارگزاران خود را برحقوق خود ترجيح مي دهند كدامشان جرات دارند كه به خاطر حق ورعايت حقوق ضعيفان ،نزذيكان خود را از خود برنجانند .

براي آسان تر شدن بحث اداره ، مسئوليت ومديريت به سراغ مفهوم وتعريف آن برويم كه از آن جمله گفته اند اداره از ريشه ادارالشئ به معناي آن چيز را گرفت ودست به دست كرد ،گرفته ومعناي علمي آن عبارت از تمامي قوانيني است كه مجموعه اي از سازمانها وقدرتهايي نام برده اند كه مظاهر مختلف دخالت دولت را درزندگي اجتماعي انسان براساس هدفهايي مشخص ،در چارچوبي معين وبا ابزاري تعيين شده تحقق مي بخشد كه اداره در اصطلاح جديد به معناي سازماني وشغلي به كار گرفته مي شود .

مديريت را دانش وفن تنظيم عمل فعاليت هاي جامعه وتطبيق آن با سازمان سياسي حاكم از نظر فعاليت ورابطه متقابل ميان آن وجامعه وبالعكس ناميده اند بنابراين مديريت علم وهنر برنامه ريزي ،تشكيل وهماهنگ كردن ،رهبري ،كنترل ،فعاليتهاي مختلف به منظور نيل به هدفي مشخص است كه آنگونه در تعاريف مشخص شده است يعني نظم بخشي به تمامي نظام هستي كه در زيبا ترين ووالاترين چهره اش در مديريت وروش پيامبران وامامان قابل درك است كه اگر درست درك كنيم مديريت يعني اداره قلبهاست وقتي كه يك مدير بتواند درست مديريت بكند مي تواند قلب وجان آدمي را در اختياربگيرد همچون رودي خروشان به پيش حركت كند  وخس وخاشاك مزاحم را كنار بزند وبراي يك مجموعه كوچك به سمت مديريت گسترده امري لازم است چرا كه بدون چنين ابزاري مديريت معنايي ندارد وكاري از پيش نخواهد رفت واسلام هم براي اين موضوع در بحث مديريت اهميت زيادي قائل است كه بسياري از مشكلات كنوني مديريت ها به نوع برخورد آنها ووظايفي كه بايد انجام دهند بستگي دارد هر فرد بيسوادي اگر به يك اداره معمولي پابگذترد پي مبرد كه در بعضي ادارات علاوه بركار خود كه دورشده اند ،كار قانون گذاري وقضاوت هم انجام مي دهند البته اجراي كا مشخص بسته به افراد قوي فكر وافذادي كه به اندازه عظمت ويا ضعفهايي كه در آنان است تاثير زيادي برمردم وشئون مختلف جامعه مي گذارد چرا كه اگر آنان چيزي را دوست داشته باشند مردم هم دوست دارند واگر  بد بدارند مردم هم بد مي شمارند ((الناس علي دين ملوكهم)).  

 

در مديريت بايد فهم وعقل وفرزانگي افراد را مد نظر قرار داد وبايد اين را درك كند كه سمت ها ومنصب ها وامانت خدا هستند كه به وديعه نزد وي است ونبايد هيچگاه به آن نظر طعمه ورياست بنگرد ويا قانون وجامعه نبايد به افراد حريص وشيفته رياست شغلي وپستي واگذار نمود مدير بايد آنقدر قوي باشد وآنقدر برايي داشته باشد كه همكارانش حرف شنوي داشته باشند حرف او دوتا نشود واز مسير حق منحرف نشود .

چرا كه پست ومقام ،فريبها ومكرهايي دارد كه جز افراد پاك وصادق متعبد وخداترس امانتدار وعاقل (كه تعدادآن در اين روزگار بسيار كم است )آنها را نمي شناسند واز چنگال آن رهايي ندارند لذا سپردن مسئوليتها به افراد نا اهل ،بيخرد ،منحرف ار مسير الهي ،مي تواند سبب از بين رفتن حق وگرفتاري وبدبختي جامعه شود يك مدير صادق نبايد دچار بيماري تملق وچاپلوسي شود وبيماريهاي خطر ناك مديريت را بشناسد  از جمله سخن چين ،سعايتگر وعدم تلاش در جهت آشكار كردن عيوب وزشتيهاي مردم بايد پرده پوش واقعي مردم باشد .اهل كينه وحسد ودشمني نباشد ،سست عنصر وخوش خدمت نباشد ،اهل دانش وتجربه باشد صالح وپارسا باشد مدير نبايد افرادي كه به طمع عطا وبخشش وبه قصد خوش آمد توكاري انجام مي دهند نبايد برمنصبي نشاند خود وهمكارانش رازدار ،امين ،صالح،باشند نسبت به كل مجموع اخلاق بهتري داشته باشند .

به كسي مسئوليت بسپارد كه براي آن خوشحال اين دنيا نباشد به فكر آخرت باشد .

واما مهمترين معيار مديريت وترازوي موفقيتش عدالت اواست چرا كه اورا از سوءاستفاده شخصي باز مي دارد ،بايد دانست مديريت امروزكه اينقدر دچار انحطاط شده وخيلي به مسائل اعتقادي اهميت نمي دهند وهر كس را به راحتي به منصبي منصوب مي كنند به خاطر اين است كه با روشها وشيوه انتخاب مديريت در غرب آميخته شده است كارشناسان جامعه اسلامي با مطالعه مديريت غرب وبازذيد از شيوه كار آنها با مديريت اسلامي آ”ميخته اند در حالي كه جامعه ما اسلامي است ومديريت آن بايد برشيوه اسلامي باشد فلذا مديريت غرب متناقض مديريت اسلامي است آنها مديريت اسلامي را قبول ندارند يا انسانيت واخلاق وعاطفه در مديريت آنها جايي ندارد .ومساله ديگر توان واستعداد مديريت به كساني اطمينان كرد اين ماشين پيشرفته ،فني راهدايت كنند كه بتواند اهداف مورد نظر را بدون وقفه اي بدست آورد .

مديربايد از لحاظ دانش فني سر آمد كارمندان خود باشد .واصل نظارت وبازرسي يكي از اصول مديريت است كه در اكثر كشورها ويا بگوييم تمامي كشورهاي جهان پذيرفته شده است وبه صورت آزادانه كار وحوزه فعاليت خودرا براي انتقاد ونقد وبررسي آماده كند كه ضعف كارهاي آنها مشخص شده واز راه مشورت ونظر خواهي ها ضعف ومشكل را برطرف نمايد وبالعكس هم مي توان نظر داشت ومسائل مورد موافق را تقويت كرد .

روابط انساني :

تمامي مديران بايد به مسائل روانشناختي آشنا بوده وبدانند كه افراد تحت فرمان كاري اوداراي چه خصوصياتي هتند ،چگونه ودر چه شرايطي بزرگ شده اند ارضاعات او چگونه بوده است چگونه خود وغرايز خود را خالي نموده است مخصوصا در آموزش وپرورش بايد اين مساله به جديت پي گيري شود متاسفانه چند درصد استادان ومعلمان مفهوم دقيق روان شناختي كه هر مربي بايد از آن برخوردار باشد به درستي درك مي كنند ،تا چه اندازه افراد مزبور از استعداد خاص وذوق وقريحه معلمي برخوردارند .

بعضي از آنها قضاي روزگار آنها را با شغل معلمي درگير نموده است وتعداد اندكي با عشق وعلاقه آمده اند واستعداد مزبور در وجود چند نفر از آنها در برابر شرايط شخصيت نامساعدي كه از آنها خواسته مي شود تا شغل معلمي را انتخاب كنند مقاومت مي كنند ودر واقع خود را ناتوان به انجام اين وظيفه مهم اجتماعي معرفي مي كنند وبه راحتي مي گويند از دست ما ساخته نيست چگونه موسسات آموزشي ما مي توانند از اصول تعليم وتربيتي كه آشنايي با آنها براي آموزش موثر است امري اجتناب ناپذير است آگاه باشند وسپس كلاسهايي كه بيش از گنجايش خود دانش آموز در آنها نشسته اند اصول حاكم را رعايت كنند رابطه بين معلم وشاگرد چگونه خواهد بود ودر اينجا نتيجه مديريت ما وهدف ما تبديل مي شود به چند دانش آموز بدبخت ،هيچ وپوچ يا مدرك گرفته بيكار كه منتظر مديري ديگر كار برايش پيدا كند .

چرا بسياري از دانش آموزان ما از درس رياضي ويا زبان گريزان هستند خوب مشخص است كه به خاطر اشتباه رفتاري معلم وايجاد رفتار مغرور منشانه ومتكبرانه دانش آموز را دلسرد وزده مي نمايد

چرا مديران ما فكر اساسي براي آموزش  متغير وترقي بهتر سال به سال قبل ايجاد نمي كنند اين مديران خودشان مي دانند كه هر سال هزاران دانش آموز دانشجو تربيت مي كنند اما فقط در قالب كتاب نه به صورت مبتكر وخلاق بلكه به صورت چارچوب مشخص كه دانش آموز! شما حق نداريد فراتر از كتاب كاري انجام دهيد براي فلان معلم زمينه رشد وترقي كارش را ايجادنمي كنيم وشما هم حق نداريد خلاف كلاس وچارچوب كتاب خلاقيتي داشته باشي اگر اينگونه باشد ماشما را خلع علم مي كنيم اينگونه نيست پس چرا تربيت شدگان آموزش وپرورش ما فقط به فكر ميز وصندلي وكار آسان وبدون گرد وخاك هستند چرا در تامين زندگي خود ناتوانند چرا در اقتصاد ما قابل استفاده نيستند آيا مديران ما حساب كرده اند كه در سال چقدر از اقتصادمالي ما را مي بلعند آيا در پايان سال صادرات تربيت شدگان جبران هزينه ها خواهد نمود آيا سرمايه اي كه صرف تربيت آنها شده است را باز خواهند گرداند يا از مديران جوان ما سوال بكنيد كه در عين جواني داريدبازنشسته مي شويد چرا به فكر فعاليت ديگري نيستيد فقط به فكر اين هستيد كه سرانجام شما چه خواهد شد ويا چه كاري براي سرگرمي خود دست وپا كنيد نتيجه اينها برمي گردد به تحصيلات غيركاربردي ومبتكرانه وخلاقيت دوران تحصيل كه دست پژوهشگري را مي بندد وامروزه جالب شده است دانش آموزي كه از لحاظ معلومات عمومي ورشته هاي اصلي كم استعداداست بيا برو به فني وحرفه اي چرا چون رشته هاي فني وحرفه اي اقتصاد اين مملكت را مي چرخاند بايد به اين شيوه غلط برخورد كرد پس اين مديريت را كه چندين بار تعريف كرديم براي چه منظوري وچه هدفي تعريف شده است وكار برد آن چه زماني است ؟مدير بايد برنامه ريزي كند كه از پايه اول ابتدايي تا زماني كه از آموزش وپرورش خارج مي شود وبداند از كجا حركت كند وبه كجا ختم شود تا تمامي وسايل وامكانات وقواعد وقوا را آماده ورعايت كرده وبه نتيجه نائل شود البته بايد بيشترين كشفيات در آموزش وپرورش رخ دهد آيا مدير ما حتي در سطح بالابراي اين منظور سرمايه گذاري كرده است .

مديران محترم چرا انتخاب شده ايد ؟يا سوالي ديگر اگر در اين دنيا هركس مجبور مي شد خودش احتياجاتش را برآورده مي كرد مي دانيد چه اتفاقي مي افتاد اگر به جوابش رسيديد خواهيد دانست كه مدير چه نقشي در زندگي بشر دارد وباعث پيشرفت جامعه مديران هستند واما مساله مهمتر مديران وقتي كه افراد خود را انتخاب مي كنند بايد كار اورا توجيه وتشريح كنند كارمند خود را به كارش آگاه كنند وبراي كارمند بايد شرايطي را فراهم كرد كه خودش انتخاب كند وقتي فهميد وموفق شد بهترين روش كاركردن را بيابد كمتر دچار اشتباه وكم كاري خواهد شد .

مهمترين مساله خود مديران هستند كه بايد به علم روز جامعه صنعتي امروز آشنا باشد .ترقي وپيشرفت تكنيك از يك طرف ،تغيير وتحول افكار وعقايد وروحيه مردم از طرف ديگر به مساله رهبري ومديريت اهميت مي دهد كه بايد روسا آن صفات وكيفيات را بدست آورند چرا كه روابط اجتماعي سالم ما به برخورد واستعداد مديران بستگي دارد كه مديران قوي از بين برنده خيلي از مشكلات اجتماعي خواهند بود سوالي براي تكميل اين بحث باز از مديران مي پرسيم آيا يك نظام اجتماعي مي تواند خودبخود ويا به طور تصادفي بين اجزاءخود هماهنگي ايجاد كند مسلما نه بلكه يك نيرويي به عنوان هادي ،عامل،باشعور ،آگاه ،متفكر ،مصمم،ومشرف برهدف بايد وجود داشته باشد كه بتواند بين اجزاءمتفاوت وبعضا غير همسنخ هماهنگي وهمسويي بوجود آورد اين عامل با شعور اينها را دور هم جمع مي كند ،هماهنگي ايجاد مي كند كه مجموعا هدايت اين سيستم را برعهده مي گيرد .بعضي ها تصورات عجيبي از جامعه اطراف خود دارند ومشكلات را اينگونه بررسي مي كنند كه فلان مشكل فلان علت دارد ويا هر مشكلي معلول يك كمبود است بلكه اينها ناشي از سوءمديريت است كه علاج آن با تاسي از مواردي كه از قبل گفته شد حل خواهد شد جهان هستي بايك مدير ومدبر پابرجاست كه صدها نام نيك براوست كه انسان با الهام گرفتن از آن مديريت زندگي مي كند امام رضا (ع)مي فرمايند :(فرقه اي از فرق دنيا با ملتي از ملل دنيا ديده نمي شود كه پايدار باقي بماند وادامه زندگي دهد كه قيم ورئيس نداشته باشد )  البته آيات وروايات واحاديث در زمينه مديريت زياد است اما كدام يك از مديران ما به تاسي از اين آيين اسلام مديريت مي كنند .كدامشان هوي هاي نفساني خودشان را در آن دخيل نداده اند كدامشان علي وار مديريت كرده اند كدامشان همچون مالك اشتر گوش به فرمان فرامين الهي سپرده اند كدامشان حرفهاي امام (ره) را فرا راه خود قرار داده اند كدامشان به فكر مال اندوزي وثروت اندوزي وحيف وميل بيت المال نبوده اند ؟

البته بد عمل نكرده ايم ما داريم تلاش مي كنيم ومديريت به شيوه غربي را پياده مي كنيم ساختار نظام حاكم بريك دستگاه وحفظ آن به مدير بستگي دارد كه اگر مديريت را يكبار ديگر بررسي كنيم 1- برقراري وحفظ ساختار وتعامل 2-افزايش نفوذ 3-هماهنگي وايجاد وحدت ميان اجزاءوقرين قرب الهي 4-مجهز كردن نيروها 5- تحرك نيروها6-آزادكردن نيروها وكنترل نيروها 7-در مجراي صحيح انداختن آنها 8-سامان دادن 9-سازمان بخشيدن وحرارت بخشيدن به قول شهيد مطهري است .

وخود قرآن مديريت را در سوره احزاب آيه 45و46تعريف كرده است كه بسيار روشن وراهگشاي كار تمام مديران است .

اما ازلحاظ علمي مديريت را تعريف كرده اند ومثالهاي جالب پيچيده اي ارائه كرده اند كه ما از بيان آن خود داري وخوانندگان محترم را به مطالعه كتابهاي مديريت در سطوح مختلف دعوت مي كنيم اينجا اگر از تعاريف آن حرفي به ميان آمد به خاطر بيان ما از طرح مديريت به لحاظ شمول معنوي ورفتاري آن است از لحاظ آماري كار را به خودشما واگذار مي كنيم كه روابط اقتصادي برمديريت بسيار اهميت دارد كه در جاي خود كتابها به ثبت رسيده است ودر رابطه با سياست ها مديريت آموزش وپرورش هم فصلنامه ها وپژوهش هاي زيادي به چاب رسيده است ولي آيا مديران ما مجبور شده اند كه آنرا مطالعه نمايند ،زماني برنامه هاي آموزش وپرورش برآن استوار بود كه مدارس ما مدرسه محور شوند ،آيا مدرسه محوري به معناي تك روي بود يا به معنايي خودي نشان دادن بود ويا براي آن مدرسه محور شد كه عرض اندامي شده باشد كه ما هم هستيم ،نه بلكه ابزاري براي دستيابي به هوشمنديها ،تواناييها واشتياق وعلاقه ها واستعدادها براي ايجاد ارتباط سالم بين اولياءمدرسه ودانش آموزان باشد .زمينه ترقي وپيشرفت وكشف خلاقيتها تربيت مبتكران باشد .

در ضمن مطالعه يكي از فصلنامه آموزش وپرورش ايراد برنارسايي قوانين آموزش وپرورش گرفته شده است كه به چند مورد آن اشاره مي كنيم ودلايل آن را هم بيان مي كنيم :

1- نبود پشتوانه تحقيقاتي وتوجيهات علمي در تصويب قوانين وكم توجهي به قوانين قبلي وتضاد آنها ورسا نبودن محتويات قوانين .

درست است در هر جامعه اي استحكام وپايداري جامعه بستگي به قانون ورعايت آن دارد اما مسائلي كه مطرح است اين است كه ما مي توانستيم اين قوانين را به مرور زمان حل كنيم چون بودجه كافي نبود وپشتوانه كافي نبود ،قوانين ضد ونقيض هستند ما كار نكنيم تا قانون كار ما مشخص شود اينطور نيست ،مديريت منسجم منظم وهماهنگ با نبود امكانات ودست خالي هم مي تواند كليه موانع را برطرف سازد ،با همين امكاناتي كه دارد مي تواند نخبه ساز باشد مگر دانشمندان چند سال قبل كليه امكانات را داشتند يك شاگرد ماهها براي تلمذ مي بايستي پياده مسافتي را طي مي كرد تا فلان استاد را ببيند ودرس نجوم ،فيزيك و…را يادبگيرد تا بوعلي سينا ورازي بيروني شود وامروز كه تمام امكانات را تا داخل خانه ها برده اند نمي توانيم شاگرد تربيت كنيم تا چه رسد به دانشمند آن موقع نقص قوانين را پيش مي كشيم مديريت صحيح ودرست وانتخاب درست بهانه ندارد .البته اسناد موجود حاكي از آن است مديران داراي انگيزه وپيشرفت بالا ونظر مساعد به زير دستان موافق بوده اند چرا كه از مشورت آنان وتوليدات آنان وفعاليت آنان اهميت مي دهند وقتي كه مدير موفقيت خود وكاركنان را بخواهد وانتظار داشته باشد كه كاركنان كار را به درستي انجام دهند بايد به آنان بها بدهد اختيار بدهد چرا كه اختيار به فرد لذت مي دهد همچنان كه يك مدير وقتي ماشين ومسكن وابزار دولتي در اختيارش مي گذارند لذت مي برد واحساي نوعي تخليه روحي مي كند كارمند وكارگر ومسئولين ديگر هم نياز به همين ارضا ورفتار دارند تا خودشان را خالي كنند . 

مديري از كارش مطمئن است كه هنگام دادن اختياربه كاركنان خود اطمينان داشته باشد نه مثل بعضي ها كه فكر مي كنند اگر اين كار را بكند ممكن است برايش مشكل ايجاد يا فرداجايش را بگيرد هرچند هرمديري بايد براي جانشين خود مدير لايق را تربيت كند تا آن سازمان يا مجموعه بعد از خود دچار مشكل ويا نوسان در روش واداره يا سازمان نباشد .وهر مديري روزانه بايد فكر بهسازي كار خود وسازمان باشد ،اصلاح كند ،تغيير دهد واز يكنواختي كه آزار دهنده وايجاد فرسايش مي كند دوري كند كه اين امر خيلي از مشكلات روزانه مدير را حل مي كند بهبود مي كند هدف را در دسترس قرار مي دهد ارتباطاتتغيير مي كند ورضايت كاركنان را ايجاد مي كند اگر چنين روشهايي در مديريت آموزش وپرورش به كار رود به افراد مبتكر وخلاق دست خواهيم يافت ودرخواست كنندگان پشت ميز نشين ما كم خواهد شد افراد بزه كار وبي كار جامعه كم خواهد شد ونمي گوييم جامعه اي آرماني ايده آل خواهيم داشت اما مي توانيم به آن برسيم .

در آموزش وپرورش هرمديري مي تواند اين سوالات را از خود بكند كه چه فعاليتي در حال حاضر مثمر ثمراست ولي انجام نمي شود تا انجام دهد.

چه كار نادرستي بايد اصلاح شود؟

چه تغييراتي در سيستم آموزشي وعلمي ،فرهنگي بايد داده شود تا از يكنواختي خارج شد .

ومديران بايد بدانند وعمل كنند كه براي آنكه كارشان در مدرسه ومجموعه تحت اختيار بايد زمينه روابط انساني ،گروهي ،مهارت داشته باشند وكاري بكنند كه نه تنها كارشان بهتر شود بلكه در زمينه بهتر كردن سازمان نقش دارند .نبايد يك روش مشابه را در كارخودمان به كار ببريم وسعي كنيم در زمينه هاي كاري كه مشابهت وجود داردارتباط ومشورت جا بيفتد مشاركت تخصص ،روابط دوستانه ،احساس امنيت وآزادي تنظيم اهداف وتوانمدسازي را به كار ببرند ومد نظر قرار دهند ودر تمامي سازمان در مورد تنبيه بايد آخرين فكر را به كار برد كه تنبيه يكي از آخرين حربه ها ونادرترين عمل است در جهت آگاه سازي كارمند ومديري كه سريعا به سراغ اين مساله برودكاملا در كارش ضعف دارد واز مديريت هيچ چيز در كفه هنرش نيست .از مديران مي توان سوال كرد كه برخي ازبرنامه هايي كه داريم براي كاركنان يا متربيان انجام مي دهيم چقدر اعتقاد داريم اينكه از سياست تمركز به غير تمركز تا سطح مناطق ومدارس پيش رفته ايم چقدر موفق بوده وهستيم چقدر براي موفقيت اين پروژه اقدام كرده ايم واهميت داشته است چقدر مطالعه كرده ايم وامتحان موفق پس داده ايم .

پروژه مهر كه معلوم نيست چه اهدافي را دنبال مي كند وچقدر ساعت كار كاكنان را مي گيرد آيا صرف هزينه واتلاف وقت نيازهاي مارا تامين مي كند از بروز بسياري از مسائل موجود در خانواده را كاهش مي دهد نگوييد كه مشكلات داخل خانواده ها به ما مربوط نمي شود بلكه سرنوشت كليه خانواده ها سالم بودنشان ويا بدبخت شدن شان ويا به اوج رسيدنشان در آموزش وپرورش رقم مي خورد تا باقي ماجرا …تازه از اين طريق مشق يك شبه هم تحويل مي دهيم !

چرا براي اين پروژه افراديكه مايلند در آن شركت كنند جلسات توجيهي وآموزشي برگزار نمي كنيم تا اهداف آن مشخص شود تا شايد نتايج بهتري بدست آوريم مشخص است به خاطر اينكه اين هم تكراري شد ارزش آن ازدست رفته واصلا اعتقادي به آن نداريم از مدير مدرسه اي سوال مي كنم چرا اوليا آنگونه كه بايد وشايد از رفتار ما در مدرسه استقبال نمي كنند منظورم را گرفته ايد خوب برخورد بد ما عدم اعتماد به كار ،عدم توجه به نظريات اوليا ،عدم تلاش در برقراري واطمينان ارتباط بين اوليا ومدرسه ؟اينگونه است كه وقتي مدرسه اي دچار مشكل شود اولياءبي خيال مي شوند وهيچ گاه به فكر حل مشكل نخواهند شد خيلي انگشت شمار از اولياء پي برده اند كه مدارسرا بايد خودشان اداره كنند اين جانب از دوجهت اين تجربه را بدست آورده ام در يك جايي چند سالي كه مسئول بوده از طريق ارتباط ودادن اطلاعات درست به مراجعان ومدعوين مشكلات را حل مي كردند با هر كدام كه تماس مي گرفتم قبل از اينكه حرفي بزنم اعلام همكاري مي كردند ولي خلاف آن در محلي ديگر عضو انجمن آموزشگاه بودم يك سال تمام به دنبال كمك اولياء بوديم تا گوشه اي از مشكلات را حل كنيم ولي دريغ از كمك فقط تعداد كمي كه هرساله به رسم عادت خود نه تنها كمكي جمع نشد همين كه دولت اعلام كرد كه در زمان ثبت نام وجهي دريافت نشود اوليا خيالشان راحت شد يعني ديگر مدارس نمي توانند پول از ما بگيرند پس عمل بد ما باعث فرار متوليان امر خير وبرداشت بد مراجعين ميشود يك مشكل كوچك توسط سه مدير آموزشگاه در يك مركز قابل حل نبود بايد مساله رابه مافوق برسانند تا آنها تصميم بگيرند چرا !؟اگر توجيه كنيم اگر درست برخورد كنيم اگر شفاف رفتار كنيم به آنچه كه بخواهيم مي رسيم امتحان كنيد !

مدير ما وقتي كه انتخاب شد واختيار داده شد كه شما 10نفردانش آموز را تربيت بكن ديگر نبايد منتظر آن باشد كه دولت ويا افراد ديگري براي اوتصميم بگيرند مشورت لازم است اما نه اينكه اختيار نداشته باشد كه چگونه حركت خودرا تنظيم كند ويا به فكر اين باشد كه اينقدر اعتيار كلان بدهند اما نتواند كاري انجام دهد مدير موفق توانمند آن است كه با دست خالي تربيت كند آن چه را كه جامعه از او انتظار دارد .والا يك بي سواد بي تجربه بهترين مدرسه وبهترين اعتبار در اختيارش بگذاريد از من وشما بهتر عمل مي كند .

پس انجام مديريت در يكي از مراحل اجرائيش درگير كردن والدين در تمام كار آموزش وپرورش است تا به حال مدير آموزش وپرورش چقدر وقتش را صرف صحبت با والدين مدارس كرده است تا آنها اعتماد بكنند سالي يك بار رؤساي انجمن مدارس را جمع وتوضيحاتي را ارائه مي دهند در حالي كه اولياءناخواسته راي داده ونماينده اختيار مي كند حالا يكسال تمام مي شود ونماينده خودرا ملاقات نمي كند تا مسائل را از زبان اوبشنود ومسلما اوليا سوالاتي دارند كه بايد به پاسخ آن برسند تا اهامي نداشته وپشتوانه محكم آموزش وپرورش باشند ومشاركت لازم را خواهند نمود چرا كه مردم در صورتي كه نتايج مشاركت فكري ومالي خود را به صورت محسوس مشاهده كنند و آنچه را كه در جلسات وبرنامه ها مي شنوند با آنچه كه عملا انجام شده است منطبق سازند به طور طبيعي از حضور وارائه خدمات به مدارس استقبال خواهند كرد فرهنگ سانسور واقعيات وبزرگ نمايند خدمات انجام نشده ودرج گزارشها ي خيالي نه تنها مردم را به ياري رساندن به مديران در امر تعليم وتربيت ياري نمي كند بلكه به مساله اي براي گريز مردم از اين وظيفه بسيار مهم تبديل خواهد شد ومثال واقعي مشاركت مردم مدارس غير انتفاعي را بررسي كنيم چرا اوليا ءراضي مي شوند براي يكسال مبلغ هنگفتي پرداخت كند آيا مديران مدارس ما نمي توانند مانند غير انتفاعي ها عمل كنند واين اعتبارات را جذب كنند واز مشكلات خود بكاهند وزمينه خيلي از فعاليتها را بهتر از مدارس غير انتفاعي به اجرا بگذارند البته شرط اصلي اين قضايا اعتقاد راسخ مديران به كارهايي كه انجام مي دهند است وقتي مدير ما به فكر اين است كه 30سال خدمتش را به هر نحوي كه شده به پايان ببرد وسرنوشت جامعه در نظر اوبي اهميت واصلا به اين مدير چه ربطي دارد وبه مدير چه كه انجام بشود يا نشود ولي مدير واقعي يعني پيامبرگونه خاك خوردن ونهراسيدن ،اميد داشتن وثابت قدم ماندن نه همچون مديراني كه راضي نيستند لكه گرد وخاك بركت شلوار اتوكشيده آنها بنشيند وبراي او كسر شان شود ويا دانش آموزي اورا ببنيد وبعدها مشكل شود اما پيامبر (ص)خاك روبه برسرش ريختند تا اسلام به بار نشست علي (ع )25سال خانه نشين شد تا اسلام را نگه دارد نه اينكه مدير ما تا حرف نه شنيد قهر كند وديگر پشت سرش راهم نگاه نمي كند بلكه مدير واقعا بايد جسور باشد كت وشلوار شيك وموي سر تميز وشانه كرده مدير ما مي خواهد تربيت كند چه چيز را مسلما جواناني با سر وروئي آرايش كرده ابرو گرفته موسر دراز نتيجه اش چرا اين مشود يا مديراني كه با رابطه وغير منطقي انتخاب مي شوند بايد بدانيم كه نه تنها كار ما پيش نخواهد رفت بلكه در همان ابتداي كار سكته كرده وبايد جمع كنيم .

از مديران ويا كاركنان بازنشسته كه ما شاءالله هم تعدادشان كم نيست سوال كنيد در طول سي سال خدمت چند كار مثبت كه بشود از آن به عنوان پرونده باز براي قيامت به حساب بياوري انجام داده اي خوب درست است جواب خوبي دارند در كلاس در نظم برقرار كرده ايم غيبت همكاران را گزارش كرده ايم با يكي دوتا دانش آموز واوليا به خاطر برخي كارهاي خلاف قانون ومدرسه بحث كرده ايم وماشين وار هرساله اين كار را انجام داده ايم بدون كوچكتريت عدولي از قوانين ديكته شده ،مچگيري ودست آخر نتيجه مطلوب خودم ،دانش آموز وبه خاطر آن هم از اداره تشويقي دريافت نمودم  !از اين مديران سوال كنيد انسان چرا مختار آفريده شده است ؟پس خلاقيت وابتكار يعني چه ؟پروژه مهر يعني چه؟تفكر وتعقل يعني چه ؟مشورت وآزمايش كجاست آيا نمي شد در طول اين سي سال 15نفر مبتكر وخلاق وجامعه ساز تربيت كني ؟البته بعضي خوب اين كار را كرده اند انكار نمي كنيم اما كافي نيست براي جامعه اسلامي كم است بايد تلاش كرد تا به نتيجه مطلوب نزديك شد نه اينكه به آن رسيد چون شدني نيست .

پيرمردي كه هزاران بار از رسانه ها نامش برده شده است در امر خير مدرسه سازي پيش قدم بوده دليلش چيست اومي داند مهمتر از مدرسه هيچ جاي ديگري نمي شود براي آخرت توشه ذخيره كرد او پي برده است كه ثروت اندوزي اورا به مراحل عالي معرفت نخواهد رساند بلكه ثروت ملي را در انحصار خود در آورده وملتي را از ثروت خدادادي محرو نموده است اما اينجا نه تنها ثروت اندوزي كرده بلكه ثروتي كه پايان ندارد وجامعه ساز هم مي شود وهدف او سالم است اگر اوليا مدرسه ضمن توجيه وپذيرش اين مساله مهم كه عنصر وركن اصلي آموزشگاه هستند نه تنها خيرهاي ما كم نمي شود بلكه يار آموزشگاه در تمامي مراحل هستند ودر اداره آموزشگاه كوتاهي نخواهند كرد .

البته شكست برخي مسائل در اداره آموزش وپرورش همچنان كه در قبل هم توضيح داديم بسياري نيروها آموزش وپرورش علي الخصوص مديران به انگيزه مادي واقتصادي حضور وقدعلم مي كنند نه خدمت كردن امروزه مدير ما به سركار مي آيد به فكر انجام خدمات خداپسندانه نيست بلكه بايد از لحاظ ماديات تامين شود بعد پست را قبول كند وگرنه عطايش را به لقايش مي بخشد تازه وقتي مديرآموزشگاه مي شود بايد با خواهش وتمنا كارهايش را انجام دهد والا به مدير چه مربوط كه دانش آموز مشكل دارد يا مشكلات حل شود .

البته آموزش وپرورش بايد مديراني را مخصوص مديريت آموزشگاهها پرورش دهد تا از اين مشكلات پيش پا افتاده ومشكل ساز خلاص يابد ،وهدف اصلي خود را دنبال كند آيا مي شود عشق وعلاقه ،علم وآگاهي را جايگزين ثروت ،تفكر مادي ،وبي انگيزگي نمود وقلمرو آموزش وپرورش قلمرو عشق الهي شود ؟

آيا فكر كرده ايم كه چرا آموزش وپرورش اينقدر دچار تغييرات مي شود اما نيروها به همان روش وبرخورد قبل از تغييرات باقي هستند ؟به خاطر اينكه مديران ما خودشان واجبارا همكارانشان اصلا ويا خيلي دير با پيشرفتهاي جهاني همسو مي شوند وبيشتر علاقه دارند روشهاي سنتي ويا روشي را كه به آن عادت كرده اند كرده اند دنبال كنند آموزش وپرورش بايد مديراني متحول وداراي افكار بلند مدت را تربيت بكند كه بتواند از چالشهاي زمان فرصت ها را به نحو خود تغيير دهد تكاپو وفعاليت ارزنده يك مدير وآمادگي لازم مي تواند سازمان را متحول كند واز اين طريق ثبات وپايداري خود را هم مستحكم سازد درد سرها ومشكلات رنج آور آموزش وپرورش از ديدگاه مديريتي ودر سطح آموزشگاهي وظايف خودرا در تعليم وتربيت فراموش كرده ودر يك حالت اغما وبي برنامگي فرورفته است ورسالت اصلي خود را از دست داده وبه همين خاطر نمي توان افراد سخاوتمند ،الهام بخش ،انساني ،دلچسب تربيت كند واز طرف ديگر دانش آموزان ومتربيان ودست اندركاران را نسبت به خود وديگران وجامعه مسئوليت پذير ،وآماده به ارائه خدمات داده شده تربيت نمايد دانش آموزي كه براي اولين بار پايش به مدرسه باز مي شود اولين كاري كه مي كنيم ذهن اورا كور مي كنيم ومي گوييم كه دانش آموز عزيز شما اينجا در اين مكان مقدس آمده ايد تا فقط درس بخوانيد شما حق نداريد ويا نمي توانيد كار ديگري انجام دهيد در حالي كه اينگونه نيست ما بايد به دانش آموز نوآموز بگوييم كه داراي هوش چندگانه اي هستيم مي توانيم در منار درس خواندن فلان خدمت را داشته باشيم اگر دانش آموزي رفتار ناشايستي داشت مديران ما ومعلمان آن را از تحمل وظرفيت خود خارج مي دانند وبه هر نحوي كه شده اورا تنبيه نموده كه از همان ابتدا بچه را انتقام جو نا كار آمد واورا دچار دغدغه ها ي فراوان كرده تربيت مي كنيم البته امروزه اين مساله از لحاظ تنبيه بدني خارج شده كه كاش مي ماند تا تنبيه رواني كه از روش اولي بدتر است چرا كه دانش آموز ما به خاط يك مساله تنبيه بدني مي شد وتمام مي شد حالا اگر يك خطايي بكند تبديل به يك حالت رواني در درون اوشده كه خدايا انضباطم كم مي شود تا چه اندازه انضباطم كم مي شود .آيا سال آينده مرا ثبت نام مي كنند ؟آيا در پرونده ام ثبت مي شود آيا زحمت مي كشم ودرس مي خوانم آيا مرا استخدام مي كنند وخيلي مسائل ديگر اين مسائل ناشي از ظرفيت ها وتوانايي ها در برخورد با مسائل چگونگي برقراري ارتباط است هر مديري يا هر فردي كه در راس كار است بايد در بالاترين عرصه انديشه ،تفكر ،تلاش ،كوشش ،ارتباط موثر اهتمام ورزد ،ظرفيت انعطاف پذيري ،انتقاد پذيري ،خود را بالا ببرد وبايد بداند كه كار كردن در رده هاي پايين تر بسيار سخت تر از مراتب بالاتر است وبايد بسياري از تواناييها را از جمله ارتباط ،نوآوري وخلق كردن ،انطباق وتغيير وحل مشكل ها ،تحليل ها وانديشه ها ومديريتها را كسب كند .

وبايد درك كند كه آن كاري كه انجام مي دهد دائمي نيست در حال تغيير است وبايد تغييرا ت را خودش ايجاد كند نه اينكه منتظر باشد تا ديگران ايجاد كنند واوانجام دهد .اين مدير بايد بداند كه دارد به طور مستقيم تار وپود جامعه را پرورش مي دهد نيروي تمامي اركان جامعه را تامين مي كند وبايد بداند كه او آمده است نسل آينده را تربيت كند وبه نسل قبل وصل نمايد چرا ما اينقدر در رفتار ها وكرداردانش آموزان تناقض مي بينيم  ،مشكل داريم ،بيكار داريم مدرك به دست داريم وخيلي مسائل ديگر در حالي كه آموزش وپرورش با اين وسعت وگستردگي در اين كشور داريم مگر نبايد اينها وقتي كه از آموزش وپرورش خارج شدند بتوانند خود را اداره كنند درك كنند كه چه چيز لازم دارند چه چيز به منفعت است چرا بعد از 12سال تحصيل آن هم بهترين دوران زندگي سرنوشتي مطمئن به دنبال نداشته باشد اگر بحث يادگيري وسواد است همان 5پايه اول كافي است واگر قرار است بعد از 12 سال تازه بنشيند فكر كند كه بايد چكار كند پس بايد اورا زودتر از خواب بيدار كنيم كه از همان سالهاي اول راهنمايي وارد عرصه كار در اجتماع شود انتظار مردم از آموزش وپرورش آن است كه امانت دار خوبي باشند بچه اي را كه تحويل آموزش وپرورش مي دهند پاك است نه راه دزدي بلد است نه راه ايجاد مزاحمت  بلد است نه هزاران راه ديگر  پس بايد اين صنعت توليد انسان متحول شود انسان زندگي واقعي تربيت كند نه اينكه تحصيلات مقدماتي را تمام كرد تازه دغدغه والدين شروع شود ويا بعد از اينكه دانشگاهش را هم تمام كرد با مدرك عالي هم منزل بنشيند .ويا مدرك او اصلا به درد كارش نيايد ويا زمان استخدام هم با همنوعانش مقايسه وغربال شود آن وقت چه كار كند مديريت ما از سطح پايين يعني معلم كلاس اول ابتدايي شروع مي شود وبه عنوان مديريت يك جامعه كوچك محسوب مي شود .بايد بداند كه چرا تربيت كند ،چگونه تربيت كند براي چه هدفي تربيت كند آيا مي تواند تربيت كند اگر نه پس خيانت نكند خود را با شرايط لحظه اي زمان هماهنگ كند از بهترين روشهاي تجربه اندوزي استفاده كند از هر فكر خلاق ونوالهام گرفته وبه كارگيرد از تجربيات جامعه استفاده بكند چه مي شود از متخصصان ومهندسين وتعميركاران وتكنسين ها از همان ابتداي ورود نوآموز به عرصه آموزش وپرورش استفاده شود تا خلاقيت ها واستعداد ها شكوفا شود  ،در قالب كتاب ونوشته هاي تكراري استعداد شكوفا نمي شود مگر در موقعيت عمل وآزمايشها وتجربه هاي مستمر وطولاني قرار گيرد .هر چند دراين راستا آموزش وپرورش كنوني با شرايط موجود اقتصادي وفضاي حاكم برروحيات كاركنانش با چالشهايي از قبيل تخصص ،مطالعه ،اخلاق ،صلاحيت ،انتخاب ،كنترل ونظارت دچار است كه هر كدام از مقوله هاي بالا خود موضوعات مهم است كه كاركنان بايد در حال مطالعه باشند با مسائل تخصصي روز آشنايي پيدا كنند واز طرف ديگر آموزش وپرورش چه كساني را با چه صلاحيت وتخصصي انتخاب كند وبعد كار مهم نظارت را به چه كسي بسپارد وبايد يك معلم بداند كه خودش مدير است كه در جمع آنها ويا مجموعه يك مدير مدبر با تجربه وآگاه به تمامي مسائل آنها را دور هم جمع واز جمع مديريت ها سياست مديريت را به حد اعلا برساند نه تكبريت وغروريت وغب غب به خرج دهد كه اين نشان از كمبود عاطفي خواهد بود وآموزش وپرورش بدون كوچكترين اغماضي بايد از وي به خاط جامعه صرف نظر كنيم .البته مسائل ديگري را بايد از آموزش وپرورش توقع داشت از جمله شرايط كار ،حقوق ،خط مشي ،وقوانين مقررات ،تامين امنيت شغلي روابط مناسب متقابل با زير دستان ،توسعه شغلي مزايا ي مادي ،معنوي را در بردارد بايد بگونه اي رفتار كند كه اگر پاداشي منظور است بدون استثناءبراي همه باشد .نه مثل سيستم ارتقاءشغلي كه امروزه در آموزش وپرورش براي تمامي كاركنان تبديل به يك معضل شده وهمهرا در فكر فرو برده كه به هر شكل منفي ومثبت سال بعد آن را بدست آورد تازه اگر شاملش شود يا نشود ،بايد از افرادش حمايت كند بايد شرايط شغلي تناسب ومسئوليت پذيري ،برانگيزندگي ومولد بودن وتامين نيازهاي فرد وسازمان را فراهم سازد هرجند نبايد اين مسائل آموزش وپرورش را تحت شعاع خود قرار دهد واز هدف اصلي بدور باشد مگر در زمان گذشته با نبود امكانات ودر منزل مردم مكتب خانه داير نبود آيا آنان كار نمي كردند آيا اهميت نمي دادند آيا به فكر ماديات بودند البته بايد اعتراف كرد كه شرايط امروزه جهان با گذشتهاز اين رو به آن روشده است بايد امروز جهاني فكر كردارتباطات امروزه اينقدر گسترش پيدا كرده است كه سرعت آن از سرعت نور وصدا هم سريعتر عمل مي كند اما پس چرا نسبت به آن زمان تغيير نكرده ايم؟همه شايد بگويند نه پيشرفت داشته وكار كرده ايم به فلان مرحله رسيده ايم انكار نمي كنيم اما آن اهداف قديمي است وبا شرايط كنوني جهان سازگاري ندارد .ويا بايد به فكر بود كه انجام داده ايم اما كم است نسبت به آنچه كه بايد باشيم خيلي فاصله داريم ،به اهدافي كه 3%بودجه كل كشور را مي بلعد كم است آيا توليد علم ما درجهان 3%مي شود با توجه به امكانات وامنيت كه داريم هيچ است يكي از عوامل آن بايد اعتراف كنيم كه نگرش آموزش وپرورش كمي نگري بوده است نه كيفي نگري بايد نگرش آن تفيير كند اگر به مديريت كيفي وپرورش كيفي بنگريم خلاقيت وابتكار محور اصلي آن خواهد بود و آموزش ما را به سوي فرا سوي جهاني شدن سوق خواهد داد وگر نه باتوجه به سرعت نظام اقتصادي وملي وجهاني كه اگر توجه نشود وبازنگري نشود مطمئنااز گردونه رقابت جهاني خارج خواهيم شد پس مديريت كمي را به كيفي تغيير دهيم وبه مدير بگوييم شما 30سال مدير هستي در مرتبه هاي مختلف اينكه مديران ما به خاطر كارشان در كمي نگري اگر مثبت نباشد فكرشان وخلاقيتشان كوتاه مدت خواهدبود ولي نگرش اورا تغيير دهيم كه مديريت كلاس با مدير آموزشگاه و آموزش وپرورش هيچ تفاوتي ندارد بلكه اين تفاوتها به خود افراد برمي گردد مشكل حل خواهد شد واز طرف ديگر بايد يك مدير يا همكار بداند كه سعي در يادگيري دائمي وبه دست آوردن تخصص هاي مختلف باشد واز لحاظ خودسازي تلاش كند به مرحله اي برسد كه مقبوليت وموقعيت پيدا كند تا موثر واقع شود نه اينكه من رياضي تدريس مي كنم فيزيك تدريس مي كنم ديني وادب وپرورش اخلاق ورفتار دانش آموز به من مربوط نمي شود البته همه ما اين مطالب را مي دانيم اما مي ترسيم كه دل به دريا بزنيم ،ساحل نشسته ايم تا يكي ما را به دريا بيندازند ويا كسي از آب دريا به ما بپاشد تا درك كنيم كه درياي علم وعمل ترس ووحشت ندارد بلكه غواصي را مي ماند كه وقتي وارد دريا شد تازه از لذت هاي دريا سير نمي شود تا چه رسد به آن كه خارج شود .

مساله ديگري كه مديران بايد مد نظر داشته باشند سازمان ويا مجموعه تحت اعمال مديريت خود هستند وبايد بداند كه جامعه امروزي يك جامعه گروهي وجمعي وسازماني است در آموزش وپرورش اين مفهوم روشنتر است يك كودك در سازماني به نام مدرسه وقت خود را سپري مي كند بعد از آن در سازمانهاي دولتي ،صنعتي و…خواهد بود كه براي يك فرد در ميان جمع الگو مي گيرد كه چه بهتر اين الگو خود مدير باشد چرا كه اگر الگو ميدير باشد همكاري ،همفكري وهم رايي آن سازمان به هم نزديك شده وروابط اجتماعي خوبي را در مجموعه بوجود مي آورد گرچه روابط اجتماعي والگوي مقام منزلت وجه مهم سازمان اجتماعي را تشكيل مي دهد ولي وجه اصلي آن همانطور كه گفتيم جهت گيريهاي مشترك است البته سازمانهاي زيادي داريم وگسترده ووسيع از گروه كوچك خانواده گرفته تا اجتماع وافرادي كه براي انجام كاري دور هم جمع شده اند ومجموعه اوتار پود اجتماع را تشكيل مي دهند وهمانطور كه در ابتدا توضيح داديم مديريت اداره كننده سازمان است وسازمان متشكل از قوانين واصولي وهدف وتركيبات واصول وقواعدي است كه مدير خود را با آن وفق واجراي مي كند هرچند قابلتها ويا مهارتهاي خاص خود را دارند .يك مدير در مجموعه سازماني خودبايد هميشه اين سوال را در ذهن خود داشته باشد تا به هدف برسد .چه بايد كرد؟چگونه انجام دهيم ؟چگونه تقسيم كنيم؟چگونه بدست آوريم؟چه كسي انجام دهد ؟چه وسايل وامكاناتي لازم است ؟زمان آن چقدر باشد ؟ملاك كيفيت انجام كار چيست ؟چگونه واز كدام راه كه به صرفه است به مقصود خواهيم رسيد ؟از مدير حاضر صاحب اختيار مي پرسيم در كار سازماني يا تحت مديريتش چه كاري مهم است مديريت اوچه بخشهايي را شامل مي شود وتعريفات هركدام از بخشها را جداگانه بيان كند .

اگر مدير باشم كارهايم را اينگونه اولويت بندي خواهم نمود :

1-برنامه داشته باشم

2-نيروهايم را براساس توانايي وآگاهي وبا برنامه اي كه دارم سازماندهي مي نمايم

3-نظارت بركار ها

4-هماهنگي بين نيروها ومهمتر از همه مواردي كه براي يك مدير لازم است واز قبل ذكر كرده ام را داشته باشم

البته اين حرفها وبيانها درقالب كلام آسان است بلكه مديريت در عمل خيلي مشكل است يكي از آنها همان ايجاد رابطه حسنه سالهاي سال براي يك مدير زمانبر است .

5-مدير هنرمند باشد چرا كه يك هنر مند از تجربيات خود وديگران مي تواند به موقع در مشكلات پيش روي استفاده كند .

6-مديران نبايد به اين ديد كه اين يك حرفه وشغل جهت كسب در آمد است مديريت را قبول كنند اگر اينگونه باشد مسائلي را كه از قبل توضيح دادم پيش خواهد آمد .

7-تصميم گيري ومشورت

8-برآورد نياز ها وخواسته ها در تمامي سطوح

واما يك سوال ديگر از مديران :وقت شما بيشتر صرف چه اموري مي شود ؟تصميم گيري

يك مدير دانا وآگاه زماني تصميم مي گيرد كه اموري را بخواهد با نظم خاصي به پيش ببرد ابتدا مشكل يابي نموده وراه حل ها را جلوي كارش گذاشته وبا مشورت وتبادل نظر ومسئل پيش آمده از قبل ومشابهت آنها تصميم گيري كند اگر تصميم معمولي بگيرد نشان مي دهد كه سرانجام كار چندان برايش مهم نيست فقط كار سازمان موقت راه بيفتد وفكر عاقبت آن نمي كند كه همين مساله بي اهميت روزي برايش مشكل درست كند وبه مساله حاد تبديل شود .ويازماني برايش پيش مي آيد با يك مشكل بزرگ مواجه مي شود بدون آنكه مشكل يابي كند بررسي كند ،جستجوكند،ارزش گذاري كند ،بعد تصميم بگيرد .چرا براي اينكه مراحلي را كه توضيح داديم ناديده گرفته وبراساس اميال وغرايز شخصي خود تصميم گرفته است پس مديران ما بايد خيلي حساب شده حركت كنند از برنامه ريزي بودجه ،سازماندهي وتقسيم كار ونظارت وهماهنگي داشته باشد .

يك سوال مهمتر ؟

چرا من بايد از مدير ويا مافوقم اطاعت وحرف شنوي داشته باشم ؟خوب لابد به خاطر قدرت ميز وخودكاري است كه دردست اوست وبا چرخاندن حركت خودكار عليه ويا برعليه من سرنوشتم را تغيير دهد يا به خاطر قدرت قانوني كه دارد بايد از اواطاعت كنم اگر اينگونه باشد هيچ كاري به درستي انجام نخواهد شد چرا كه اگر روابط انساني ودوستانه ومهر ومحبت نباشد همانا كار ماشيني را كه از من خواسته اند هر روز تكرار كنم وانجام دهم فلذا بايد قدرت قانوني با اختيار وروابط انساني آميخه شود ونتيجه مطلوب دهد يك مدير مي تواند در مديريتش از اجبار وتشويق ،تنبيه ،تخصص ،شخصيتش استفاده كند ،مديراني موفق هستند كه از لحاظ شخصيت مقبوليت داشته باشد ،يك مدير شخصيت خود را بايد از طريق ادامه تحصيل ومطالعه ،تجربه علاقه ومهر ومحبت وجوهره وجودش شكل دهد ،موقعيت شناسي خود را تقويت كند چرا كه هر مديري در محيط كارخود با احساسا ،نگرشها ،انگيزه ها ،مهارتها ،تواناييها ورفتارهايش شخصيت خود را براي ديگران اثبات مي كند .اگر بنده به دفتر كار مديرم رفتم ومشكلم را مطرح كردم اما مدير يا گوش نكرد ويا به نحوي به جاي حل مشكلم مرا به باد سخره گرفت ويا جواب سر بالا داد بدانيد كه آن مدير توان انجام هيچ كاري را ندارد اگر پيشرفتي حاصل مي شود ويا بدست آمده است حاصل تلاش دلسوزانه اطرافيان است چرا كه بعضي مواقع مدير نقاطي را براي خود نامفهوم باقي مي گذارد اما اطرافيان بهتر از او درك مي كنند .

مدير موفق مديري است كه بتواند در زمان مديريت روابط پنهان وآشكار خود را با همكاران يكسان كند تا در انجام كارهايش نقطه تاريكي باقي نمانده باشد .انتخاب مديران بايد خيلي مشكل وهفت خوانهاي مختلف را طي كنند بايد مدير ما فكر حال وپيش بيني وآينده نگري داشته باشد نه سنتي .جهاني را كه امروز در آن هستي با 2سال پيش خيلي تفاوت دارد پيشرفت علوم وفنون وظهور تكنولوژي هاي مختلف ومتنوع وافزايش دامنه نيازها به دليل گسترش جوامع وطبقات علمي مختلف وافزايش ارتباط آنها تجديد نظر در روشهاي مديريت را ضروري مي كند .

با توجه به نياز وپيشرفت تكنولوژي خيلي گسترده مديران آموزش وپرورش در زمينه علم نانو هم فعاليت داشته باشند چرا كه اين علم در آينده اي نه چندان دور هسته اصلي وبحث اصلي اكثر علوم واحتيلجات جوامع خواهد بود ومديران ما لازم است به اين علم مسلط وموارد كار برآن را بدانند نه همچون علوم رايانه كه دانش آموزان ما بر دست اندركاران علم وتربيت پيش گرفته اند ومعلم ما يك قدم بردارد دانش آموز چند قدم جلوتر است .اين است كه مدير بايد هماهنگ كننده علوم ،ساختار ونيروي انساني ونتيجه آن باشد اما يك سوال ديگر از مديرمان سوال بكنيم تا چه اندازه براي چه ،چه وقت ،وبراي چه كساني انعطاف پذير است آيا براي هر مساله اي انعطاف نشان مي دهد چرا كه هرسازماني، زماني تحقق هدف را در پيش مي گيرد كه سيستمي باز ومنعطف را دارا باشد پذيراي عواملي دخالت كننده ومتحول شونده باشد .

از برسي اين سوالها بر مي آيد كه مديران نيازمند تفكيك تمامي مسائل جاري وساري سازمان را تفكيك وطبقه بندي نموده واصلي ترين نيروي كار يعني نيروي انساني وظيفه گرا ودنباله رو از نيروهاي مبتكر وداراي گرايشهاي هدفمند هستند مدير بايد بين اين دودسته از كاركنان تميز قائل باشند كاركناني كه در جستجوي نوآوري وتحولند از كاركناني كه يكنواختي را ترجيح مي دهند كاركناني كه  به استقبال مسئوليت مي رونداز آنان كه از پذيرش مسئوليت طفره مي روند افرادي كه با وجود مشكلات مالي پول تنها انگيزه شان نيست از كاركناني كه براي حل مشكلات سازمان خود را به زحمت مي اندازند از آناني كه به خواسته هاي خود بيش از موفقيت سازمان اهميت مي دهند ،كاركناني كه با تفكر وتعمق وعلاقه كارشان را برگزيده اند از كاركناني كه به چرايي وچگونگي كاركرد خود در سازمان نمي انديشند وفقط اجراي عمليات براي آنها مطرح است كاركناني كه صرف مناسبات اعتباريوظواهر را مايه موفقيت خود مي دانند از آناني كه عوامل مذكور را پيش شرطهايي نه چندان قابل اتكا براي انجام درست مسئوليتها دانسته ،برخورداري از جوهرهاي پاك نشانه وامتيازشان است .

ومدير موفق كيست ؟

مديري است كه از ركورد ،يكنواختي وتكرار جلوگيري كند.

از هرز وهدر رفتن انرژي نيروها جلوگيري كند .

از تعارض وكشمكش ،رقابت منفي ،مزاحمت هاي اجرايي جلوگيري كند.

از راكد ماندن امكانات دستگاه جلوگيري كند.

ارتباط ناصحيح بين همكاران را از بين ببرد.

به تكاپو واداشتن افراد ،بخشها وتشويق آنان به همكاري متقابل از اهداف مدير موفق است .

گسترش روحيه مسئوليت پذيري در افراد.

بالابردن سطح اعتماد وپشتيباني.

ايجاد زمينه مطالعه وپژوهش .

افزايش روابط كار ميان كاركنان وعلاقه كاركنان به سازمان .

در اين صورت مديرموفق است نه اينكه افراد سازمان براي يك موضوع كوچك به فكر دسيسه وتوطئه هستند تا هم حيثيت وهم آبروي فردازبين رفته كه خود حاشيه هاي فراواني براي اطرافيانش خواهد داشت وقواعد وقدرت مديريت را به تحليل مي برد ويا اينكه اينقدر روابط در سازمان ضعيف باشد كه فرد در بودن خود در سازمان شك داشته باشد مديري كه برشايعاتتحت حيطه اش اثر مثبت دارد نبايد انتظار اساس آرامش وايجاد ارتباط حسنه با كاركنان وخيلي مسائل ديگر داشته باشد مديري كه اجازه بوجود آمدن هربحثي را مي دهد نبايد انتظار داشته باشد كار مديريتش در حال انجام است شايد در حال انجام باشد اما ناخواسته وندانسته خيلي از مسائل را زير پا گذاشته وانحطاط مديريت او زودتر به انجام مي رسد مدير بايد دست عوامل مساله ساز را از سازمان كوتاه وآنها را در مسير درست قرار دهد وضمن كنترل تمامي چرخه هاي سازمان ونظارت برآن روشهاي نوين وتجهيزات وامكانات ونيازهايش را بررسي كند مديريت ما امروزه بايد جهاني انديش باشد ديگر زمان محدوديت ،مختص بودن ومنطقه اي وكشوري گذشته است

                     

+ نوشته شده در  سه شنبه نوزدهم آبان 1388ساعت 20:6  توسط فاضل  | 

پیامبر اکرم(ص):

هر گاه کسی از خانه بیرون آید و بگوید بسم الله ملائکه به او می گویند ؛ سلامت ماندی .

پس چون بگوید : لا حول ولا قوه الا بالله ،

ملائکه به او می گویند؛ کارهایت ساخته خواهد شد .

پس چون بگوید: توکلت علی الله ،

ملائکه به او می گویند؛  که از بلاها نگاه داشته شدی .منبع ( حليه المتقين , ص  310)   

+ نوشته شده در  سه شنبه نوزدهم آبان 1388ساعت 16:37  توسط فاضل  |